Autor: Andrzej Kozak © Opublikowano: 06.06.2021

Kobudō to sztuka walki bronią, którą stanowiły przedmioty codziennego użytku. Innymi słowy - sztuka walki bronią, która de facto nie była bronią. Ukształtowana na Okinawie, podobnie jak Karate, dzięki wpływom chińskich sztuk walki.

Czasami mylona z KOBUJUTSU (tradycyjną bronią japońskich wojowników) lub z bronią ninja (choć tu akurat znajdziemy kilka podobieństw). Kobudō jest ściśle związane z historią Karate, a więc rdzenną riukiuańską sztuką walki TE oraz później z TO-DE (pierwotną formą dzisiejszego Karate). Dziś w wielu szkołach Karate równolegle praktykuje się Kobudō, a w stylu Shitō-ryū Kobudō stanowi wręcz nieodłączny element treningu zaawansowanego.

Zaczynamy od historii.
I obalamy mit.

Mistrz Shōshin Nagamine w książce „Istota okinawskiego Karate-do” pisze o odwiecznej niechęci Okinawańczyków do posiadania jakiejkolwiek broni, ale ta „niechęć” po części wymuszona była też zakazami. Władcy Królestwa Riukiu (czyli wyspy Okinawa, zanim została zaanektowana przez Japonię w 1872 roku) kilkakrotnie wprowadzali zakaz posiadania broni, a od 1609 roku restrykcje wprowadzili również japońscy najeźdźcy - samurajowie z klanu Shimazu, z prowincji Satsuma.

Zdefiniujmy jednak „broń”.

Miecz, kusza, włócznia, rusznica. To jest broń, czyli coś, co zostało stworzone do walki. A co jeśli ktoś miał zwykły kij, wiosło, podkowę lub sierp? A co jeśli można by wziąć taki zwykły przedmiot i zastosować go w samoobronie? A zatem Kobudō to broń, która pierwotnie bronią nie była. To przedmioty, które można było spotkać w domu rolnika lub rybaka. Tak też powstało przeświadczenie, że Kobudō to sztuka walki wieśniaków i obrona przed samurajami, bandytami i innymi zagrożeniami. Badania historyczne nie potwierdzają jednak tej teorii.

Pamiętajmy.

Feudalizm w Azji był bezwzględny dla niskich warstw. Jakikolwiek opór spotkałby się z okrutnymi represjami. Za przewinę jednego chłopa mogło dojść do masakry całej rodziny. Co innego uprzywilejowane warstwy. Przed okupacją japońską szlachtę stanowiła rodzina królewska (Shō) oraz urzędnicy i posiadacze lenna (samurajowie). Ci ostatni od XVII w. byli przez Japończyków zwani Shizoku (rodziny samurajów, tak jakby samurajowie drugiej kategorii) ale powszechnym określeniem było „chimuchi” (dosłownie „posiadacze genealogii”). To właśnie oni uprawiali Te oraz Kobudō.

Trzeba też wspomnieć o wpływach chińskich. Okinawska sztuka Te splotła się ze stylami Kung-fu – ogólnie nazywanymi KENPO. Chińscy eksperci Kenpo znali sztukę walki długim kijem. Ta równoległość jest widoczna w podobnych pozycjach, technikach i w sposobie treningu, poprzez kata.

Trochę ważnych nazwisk.

Pierwszymi mistrzami Kobudo (o których wiemy coś więcej) są peichin MATSU HIGA (1640-1720) oraz jego syn MATSU HAMA HIGA (1663 – 1738). Ten drugi był członkiem poselstwa królewskiego do szoguna Tokugawy, a także znanym graczem Go. Jego imieniem nazwano kata z kijem – Hama Higa no Kon, a także tonfą - Hama Higa no Tonfa (zupełnie na marginesie: Hamahiga to także nazwa jednej z wysp archipelagu Ryukyu, a członkowie warstwy uprzywilejowanej na Okinawie mogli dodawać do swych nazwisk nazwę wioski, z której czerpali dochody). Być może Matsu Hama Higa był ich autorem, a może to jego uczniowie nazwali tak kata na jego cześć.

Kolejna wielka postać to mistrz CHATAN YARA (1668–1756) – znany ze swego udziału w historii Karate. Mamy w Karate piękną formę Chatan Yara Kusanku, ale także formę z bronią - Chatan Yara no Sai. Jest możliwe, że mistrzowie Higa oraz Chatan Yara uczyli słynnego mistrza imieniem TAKAHARA, który to z kolei był nauczycielem KANGA (SHUNGO) SAKUGAWA (1733-1815). Forma Sakugawa no Kon jest uważana za „klasyczne” kata z kijem.

W tym samym czasie zapewne Kobudō zaczęło być praktykowane w rodzinie MATAYOSHI, ale pozostawało stylem „zamkniętym” aż do XX wieku, kiedy to SHIMPO MATAYOSHI opracował jego nauczanie i założył organizację.

W kolejnych latach właściwie wszyscy wielcy mistrzowie Okinawa-te (inaczej Te, To-de, lub Toudi) byli jednocześnie ekspertami Kobudo. Sōkon Matsumura, Seishō Aragaki, członkowie rodziny Tawada, Gichin Funakoshi, Kenwa Mabuni, Shinkichi Kuniyoshi, Chōshin Chibana. Byli jednak i tacy, którzy specjalizowali się tylko w Kobudō. Obok rodzin Matayoshi i Tawada należy wymienić mistrza Sandę (1852-1925) , który prawdopodobnie był nauczycielem Modena Yabiku (1882-1941), który to z kolei około roku 1911 założył stowarzyszenie Ryukyu Kobujutsu Kenkyu Kai.

Jego dzieło kontynuował SHINKEN TAIRA (1897-1970) - bardzo ważna postać. Od 1922 r. ćwiczył Karate oraz Kobudō z Gichinem Funakoshim w Tokio. Od 1929 r. uczył się Kobudō pod okiem Modena Yabiku właśnie. W 1932 r. otworzył dōjō w wiosce Ikaho (na Honsiu), ale był też równolegle uczniem Kenwy Mabuniego. W 1940 roku powrócił na Okinawę i otworzył dōjō w Naha, lecz nadal nadzorował szkoły w centralnej Japonii. I tu jego uczniami byli Ryusho Sakagami oraz... Fumio Demura, nasz bezpośredni sensei, ekspert Karate i Kobudō właśnie.

Co jest bronią Kobudō?

Trudno jest wymienić wszystkie przedmioty będące bronią Kobudō. Podstawowe siedem to: bo (długi kij), tonfa (pałka z bocznym uchwytem), sai (kolec, trójząb), nunchaku (mały cep), kama (sierpy), eku-bo (wiosło), tekko (kastet wykonany z podków). Pozostałe to m.in. kama na łańcuchu, kuwa (motyka), tinbe (mała tarcza i krótka włócznia), hanbo (krótki kij), tambo (krótka pałka), sansetsukon (cep trzyczęściowy), nunti-bo (rodzaj bosaka), surujin (sznur z ciężarkami na końcach), a nawet... płat skóry, który mógł służyć do walki z przeciwnikiem uzbrojonym w nóż.

Nic dziwnego zatem, że niektórzy tłumaczą Kobudō jako „sztukę walki tym, co mamy pod ręką”.

Autor: Andrzej Kozak & Maciej Kozak © Opublikowano: 21.01.2021 (aktualizacja: 24.01.2022)

Pięć form Pinan (w stylu Shotokan nazywanych Heian) zwykle otwiera naukę Karate. Nazwa „Pinan” oznacza „stan pokoju” lub „bycie spokojnym i bezpiecznym” i sugeruje, iż po poznaniu tych pięciu form karateka osiąga spokój wewnętrzny i pozbywa się pierwszych niepewności. Coś w tym jest, lecz to zaledwie wierzchołek góry lodowej.

Kto, co i jak?

Kata Pinan ułożył Ankō Itosu, na samym początku XX wieku, w latach 1904-1907 (wg innych źródeł: 1901-1904), na potrzeby nauczania Karate (jeszcze pod nazwą Tode lub Toudi) w okinawskich szkołach jako lekcji wychowania fizycznego. Mistrz Itosu położył gigantyczne zasługi dla popularyzacji tej sztuki, zarówno na wyspie Okinawa, jak i w samej Japonii. Jego dążenia w tym zakresie stanowią istotne tło dla naszej historii o powstaniu pięciu kata Pinan – a o mistrzu Itosu i jego genialnej pracy napisaliśmy w osobnym artykule.

Wracając do nazwy.

Pinan (平安) to dwa ideogramy „pi” oraz „nan”. Nazwa jest okinawska, ale spójrzmy okiem Chińczyka. Przecież w tamtych czasach Karate nazywano Tode (lub Toudi), czyli „Chińska Ręka”. Otóż zapisane dokładnie tymi znakami „Pingan” to popularne powiedzenie „bądź bezpieczny” - „chroń się przed niebezpieczeństwem” (np. gdy ktoś rusza w podróż). A więc nie ma tu ani pokoju/spokoju – tak chętnie łączonych z filozofią buddyzmu zen. Po prostu, mistrz Itosu życzy nam „bon voyage” na Drodze Karate.

Zwolennicy osiągania stanu spokoju wewnętrznego przy pomocy praktyki kata Pinan/Heian łatwo się jednak nie poddali. Znaleźli mianowicie inspirację w słynnej książce „Bubishi”. W rozdziale o historii i filozofii stylu Białego Żurawia jest powiedziane: „Niezmierzone samodoskonalenie jest możliwe dzięki pokojowemu umysłowi i wewnętrznej harmonii. Przeciwstawiaj się i pokonaj złudzenia i nędzę”. Można i tak - jedno nie przeczy drugiemu.

Który Pinan na początek?

Itosu chciał stworzyć krótkie kata zawierające podstawowe bloki, uderzenia i uszeregować je według rosnącej trudności. To ostatnie akurat nie wyszło - pierwsza forma Pinan Shodan (Pinan „pierwszego stopnia”) okazała się za trudna! Może to kwestia dwuręcznych technik, może kopnięcia, może shuto-uke... Tak czy owak, w praniu wyszło, że łatwiejsza jest kolejna forma, Pinan Nidan (Pinan „drugiego stopnia”). W stylu Shotokan później zamieniono nazwami te dwie formy i tak mamy jako pierwsze Heian Shodan (czyli Pinan Nidan), a potem Heian Nidan (czyli Pinan Shodan). Proste!

Pinan - Heian.

Japończyk w głównych wysp przeczyta pierwszy ideogram „pi” jako „hei” - uproszczenie ideogramu „heiwa”. Drugi ideogram - uproszczenie „antei” - to „spokój” , „stabilność”. Gichin Funakoshi, twórca Karate Shotokan, odszedł od starej nazwy Pinan, na rzecz Heian właśnie. Może zrobił to, aby Japończycy mogli łatwiej używać tych nazw? Albo, żeby zdystansować się od chińskiego pochodzenia Karate? A może powodem były zmiany techniczne, które wprowadził Funakoshi (m.in. zastąpił pozycję neko-ashi pozycją kokutsu, a kopnięcie mae-geri zmienił na yoko-geri). Kata Heian to już nie były te same formy, których nauczył się od Ankō Itosu i Kenwy Mabuniego.

Konstrukcja.

Wszystkie kata Pinan zbudowane są na enbusen (układzie przemieszczania się) przypominającym słynną formę Kūshankū (inaczej: Kūsankū lub Kōsōkun), stąd przypuszczenie, że Itosu stworzył Pinan 1-5 upraszając kata Kūshankū i dodając kilka elementów.

Jest też inna teoria. Łączy się ona z opowieścią o zaginionym kata Channan, jako pierwowzorze Pinan. Anko Itosu miał poznać długą formę od pewnego Chińczyka imieniem Chiang-Nan. Channan to fonetyczne uproszczenie tegoż chińskiego imienia. Niektórzy instruktorzy próbują nawet „sklejać” ze sobą pięć form Pinan, a efekt swej pracy nazywają Pinan-dai (Pinan „duży”).

Trening.

Poznając te formy na początku naszej Drogi Karate wyrabiamy odpowiednie nawyki do treningu kata w ogóle. Najważniejsze - każdy ruch w kata powinien być wykonywany starannie, ze 100% skupieniem oraz odpowiednią siłą i szybkością. Mimo iż kata Pinan trwa tylko około minuty, po jego wykonaniu powinniście być zmęczeni, albo robicie coś źle.

Formy Pinan/Heian powinno się trenować stale, niezależnie od posiadanego stopnia. Dzięki temu szlifujemy podstawowy wachlarz technik, pozycji i zwrotów, zawarty w tychże pięciu układach. Dodatkowo - techniki te wracają do nas cały czas w wielu innych kata – cały czas „wyskakuje” coś, co było w Pinan właśnie.

Niestety, nie raz można spotkać zaawansowanych karateka, a nawet sportowych czempionów w kata, którzy nie pamiętają kata Pinan lub (o zgrozo) w ogóle ich nigdy nie ćwiczyli. Również młodzi karateka chętnie zapominają o cyklu Pinan i wyrywają się do „fajniejszych” form. To duży błąd. Trening Karate to nie przechodzenie z klasy do klasy, jak w szkole. To raczej ciągłe gromadzenie wiedzy i umiejętności oraz ciągłe wracanie do podstaw, szlifowanie ich, aby móc na nich budować dalej i więcej.

Pinan/Heian to piękne formy, ale też sprytnie skonstruowane. Działają jak papier lakmusowy - pokazują, czy trenujesz poważnie, czy nie. Mistrzostwo w Karate to nie jednorazowy wyczyn, czy popis - mistrzostwo to wiedza i umiejętności zbudowane na trwałym fundamencie. Nie pytaj, jak kto wysoko fruwa na zawodach. Pytaj czy zna Pinan.

Autor: Maciej Kozak © Opublikowano: 05.01.2021 (aktualizacja: 28.07.2021)

Japonia od lat była targana problemami i niepokojami. Angażowała się w zbrojne konflikty, które powodowały kolejne kryzysy. Udział w II wojnie światowej był fatalny w skutkach, które dotknęły również Okinawę.

Dość wspomnieć straszliwą Bitwę o wyspę Okinawa, która pochłonęła ponad 200 000 istnień ludzkich, z czego połowa to byli cywile. Wśród nich byli również mistrzowie Karate i ich uczniowie, m.in. Chōmo Hanashiro, wielokrotnie już wspominany wybitny nauczyciel, twórca nazwy „Karate”. Tragiczną kulminacją tego okresu był atak nuklearny na Hiroszimę i Nagasaki.

Sytuacja zaczęła się powoli stabilizować dopiero po kapitulacji Japonii i zakończeniu okupacji amerykańskiej. To były trudne czasy dla wszystkich, również dla sztuk walki, które zaraz po wojnie zostały zakazane, w ramach demilitaryzacji. Dopiero w kolejnych latach, mistrzowie ponownie otwierali szkoły i zakładali organizacje.

Uczniowie Anko Itosu wrócili do pracy wyznaczonej 25 października 1936 roku, na konferencji w Naha. Rozwinęli swoje szkoły i style, dziś uznawane za cztery główne style Karate na świecie. Gichin Funakoshi kontynuował rozwój Shotokan. Jego uczeń, Hironori Ōtsuka, stworzył i rozwinął styl Wadō-ryū. Chōjun Miyagi stworzył styl Gojū- ryū. Natomiast Kenwa Mabuni stworzył Shitō-ryū.

Po śmierci mistrzów-założycieli, ich organizacje kontynuowały rozwój pod przewodnictwem potomków i sukcesorów, a później potomków potomków, sukcesorów sukcesorów, przez kolejne pokolenia.

Po wojnie Karate wyruszyło w świat. Nauczyciele podróżowali do USA, Europy i innych odległych krajów, gdzie otwierali dōjō i przedstawiali Karate zupełnie nowej „klienteli”. Powstawały kolejne organizacje, style i odmiany.

Dziś możemy uczyć się Karate wszędzie.

Na świecie trenuje około 100 milionów osób na 5 kontynentach (dane WKF). Karate to zarówno globalny sport, jak i doskonała rekreacja, możliwe do uprawiania w każdym miejscu. Niezależnie od praktykowanego stylu warto jednak znać jego korzenie. Kto jest Twoim nauczycielem? A kto był nauczycielem Twojego nauczyciela? A kto jego nauczył wcześniej?

Warto wiedzieć, co się robi. Kata to nie zbiór dziwnych ruchów. Każda forma ma swoją historię, znaczenie i zastosowanie w walce wręcz. Ich twórcy, genialni eksperci sztuk walki, już o to zadbali. Udanego treningu!

Autor: Maciej Kozak © Opublikowano: 02.01.2021 (aktualizacja: 28.07.2021)

Historia Karate nie jest udokumentowana. Fakty ustępują miejsca teoriom - czasem sprzecznym. Zdarza się, że jedyne źródło informacji to 500 letni przekaz ustny. Wiele faktów i tajemnic zostało na przestrzeni lat zabrane do grobu i przepadło na zawsze. Dlatego po dziś dzień zadajemy pytania: kto kogo naprawdę uczył? Kto stworzył daną formę kata? Którzy mistrzowie się znali i "porównywali notatki"? Historia jest zawiła i zdradliwa, dlatego poznając ją, patrzmy pod nogi.

Jest rok 1683. Chiński konsul imieniem WANG-JI (Wanshū) przybywa na Riukiu (Okinawę), z misją dyplomatyczną i zamieszkuje w TOMARI (będącym wtedy oddzielnym miastem-portem, dziś będącym częścią regionu Naha). Wang-ji jest mistrzem stylu Białego Żurawia z Shaolin, toteż zaczyna nauczać tej sztuki walki i ułożonej przez siebie formy. W tym okresie do Tomari sprowadza się wielu dyplomatów, wojskowych, urzędników z Chin, z czego niektórzy są mistrzami chińskich sztuk walki. Z kolejnymi latami kształtuje się w ten sposób nieformalny styl TOMARI-TE, który 200 lat później rozsławi CHŌKI MOTOBU.

W Naha też się dzieje. Wielu adeptów Te, po lekcjach chińskiego Quan fa, podróżuje do Chin, by ćwiczyć u źródeł. Między innymi, KANRYŌ "KENSEI" HIGASHIONNA, który po 13 latach studiowania chińskich sztuk walki formułuje styl NAHA-TE. Później, na początku XX wieku, przyczyni się on do powstania znanych dziś stylów GŌJŪ-RYŪ oraz Shitō-ryū.

Tymczasem... Jest rok 1761. Chiński ambasador dynastii Qing na Okinawie daje pokaz sztuki walki. Jest to mistrz imieniem Kwang Shang Fu, a po japońsku Kūsankū. Postać owiana legendami i tak ważna w historii Karate, że poświęciliśmy jej osobny artykuł. To właśnie u mistrza Kūsankū najprawdopodobniej trenował SHUNGO (KANGA) „TODE” SAKUGAWA - człowiek uznawany dziś przez za prekursora Karate-dō.

Sakugawa wcześniej trenował rdzenną, okinawską sztukę walki Te.  Jego nauczyciel, mistrz TAKAHARA, u schyłku życia zalecił mu trening u wspomnianego przed chwilą mistrza » Kūsankū właśnie. Pod jego okiem, Sakugawa trenował 6 lat. Rok po słynnym pokazie na Okinawie, w 1762 mistrz Kūsankū umarł, lecz Sakugawa kontynuował nauczanie na terenie wyspy. Tak oto dochodzi do fuzji okinawskiego Te z szaolińskim Quan Fa.

Na marginesie...

Mistrz Kūsankū nie stworzył formy (kata) nazwanej jego imieniem. Historycy uważają, że to SAKUGAWA, opierając się na przekazie swego mistrza, ułożył formę Sakugawa No Kusanku, która później została zrekonfigurowana i podzielona na dwie formy: Kusanku Dai oraz Kusanku Sho (najprawdopodobniej przez mistrza Ankō Itosu).

W tej historii występuje też inna tajemnicza postać - mistrz CHATAN YARA (nazywanym też YARA GUWA). Wiemy, że znał zarówno mistrza Takaharę (którego uczył) oraz mistrza Kūsankū, od którego sam się uczył, a może tylko „porównywał notatki”. Nie wiemy na 100% jaką rolę dokładnie odegrał wówczas Yara Guwa. Wiemy natomiast, że dzisiaj wszyscy karateka znają lub widzieli na YouTube popularną formę Chatan Yara Kusanku – uznawanej przez niektórych za najstarszą zachowaną formę Kusanku, najbardziej zbliżoną do oryginalnych nauk mistrza Kūsankū. To co jednak pokazują zawodnicy na turniejach, nie ma już wiele wspólnego z oryginalnymi naukami „Pana Yara z wioski Chatan”.

Podsumowując.

Kanga Sakugawa wpierw trenował riukiuańskie Te (u mistrza Takahary), potem poznał chińskie sztuki walki (u mistrza Kūsankū). Synteza tych "prądów" była podstawą do dalszego rozwoju sztuki Tode (Toudi), dziś nazywanej Karate-dō.

Po śmierci Kūsankū, Kanga Sakugawa kontynuował nauczanie swojej sztuki na terenie Okinawy. Gdy był on już bardzo stary, zgodził się przyjąć na ucznia pewnego młodzieńca, który w dużym skrócie lubił się bić i stwarzać problemy. Ów młodzieniec to nie kto inny, jak Sōkon Matsumura człowiek, który później rozwinął styl Shuri-te i wywarł olbrzymi wpływ na formujące się później kolejne style Karate, m.in. Shōrin-ryū, Shotokan, Shitō-ryū. 

Ale nie uprzedzajmy faktów. Sōkon Matsumura trenował u mistrza Sakugawy pięć lat. Mówimy tu oczywiście o old-old-old-school'owym treningu, dzień po dniu, przez wiele godzin. Dlatego te pięć lat to naprawdę dużo. W roku 1836 został zrekrutowany do służby na królewskim dworze, u Drugiej Dynastii Shō. Zrobił tam błyskotliwą karierę. Był nauczycielem sztuk walki i osobistym ochroniarzem siedemnastego króla Shō Kō oraz jego następców: syna Shō Iku i wnuka Shō Tai - ostatnich królów Riukiu.

Streszczając, w ramach służby Matsumura podróżował do Chin, a potem do Japonii i przez cały czas uczył się sztuk walki. Zdobytą wiedzę przywoził na Okinawę, gdzie miał wielu uczniów. Wśród nich takie nazwiska jak Ankō Itosu, Ankō Azatō, Chōki Motobu, Kentsū Yabu, Gichin Funakoshi. Życiu i naukom mistrza Matsumury poświęciliśmy osobny artykuł.

Póki co jednak, Karate to jeszcze nie Karate.

Na razie chińskie sztuki walki mieszają się z okinawską (a właściwie jeszcze riukiuańską) rdzenną sztuką walki Te, formując sztukę walki Tode (Toudi) - swoisty prototyp konstrukcji, jaką dziś jest Karate-dō. Już mamy rozstaje na tej drodze, ponieważ pojawiają się kolejni uczniowie - późniejsi mistrzowie, a więc i kolejne koncepcje, interpretacje, a potem szkoły, style.

Czytaj ciąg dalszy »