Autor: Maciej Kozak © Opublikowano: 02.01.2021 (aktualizacja: 23.09.2026)
Historia Karate nie jest udokumentowana. Fakty ustępują miejsca teoriom – czasem sprzecznym. Zdarza się, że jedynym źródłem informacji jest 500-letni przekaz ustny. Wiele faktów i tajemnic na przestrzeni lat zabrano do grobu i przepadły one na zawsze. Dlatego po dziś dzień zadajemy pytania: kto kogo naprawdę uczył? Kto stworzył daną formę kata? Którzy mistrzowie się znali i „porównywali notatki”? Historia jest zawiła i zdradliwa, dlatego poznając ją, patrzmy pod nogi.
Dzieje się w mieście Naha. Jest to duże miasto portowe i ważny punkt na mapie wyspy. Przez dekady i stulecia przewija się tam naprawdę wielu przyjezdnych, a wśród nich oczywiście też osoby znające szeroko pojęte Kung-fu i nie tylko. Wśród praktyków sztuk walki dochodzi do wymiany doświadczeń, wspólnych treningów. Później wielu adeptów podróżuje do Chin, by zgłębiać wiedzę u jej źródeł. Wśród nich jest Higaonna Kanryō „Kensei”, który po kilkunastu latach treningu w Chinach powraca na wyspę i dzieli się zdobytą wiedzą – w ten sposób pod koniec XIX wieku formułuje się styl Naha-te. Na jego podstawie powstaną później znane dziś style Gōjū-ryū oraz Shitō-ryū.
W międzyczasie... Rok 1683, miasto Tomari. Chiński poseł imieniem Wang-ji (Wanshū) przybywa na Riukiu z misją dyplomatyczną i zamieszkuje w Tomari. Jest on mistrzem stylu Białego Żurawia z Shaolin, toteż zaczyna nauczać zaufane osoby tejże sztuki walki. Na przestrzeni lat do miasta sprowadza się wielu dyplomatów, wojskowych i urzędników z Chin, a niektórzy z nich są także mistrzami chińskich sztuk walki. Z kolejnymi dekadami kształtuje się powoli nieformalny styl Tomari-te, który 200 lat później rozsławi m.in. Motobu Chōki.
W międzyczasie... Rok 1761, miasto Shuri. Chiński ambasador dynastii Qing daje tam pokaz sztuki walki. Jest to mistrz imieniem Kung Hsian Chun (Kōsōkun). Postać owiana legendami i tak ważna w historii Karate, że poświęciliśmy jej osobny artykuł. To właśnie u niego najprawdopodobniej trenował Sakugawa Shungo (Kanga) – człowiek uznawany dziś za prekursora Karate-dō. Sakugawa wcześniej trenował rdzenną, okinawską sztukę walki Te. Jego nauczyciel, mistrz Takahara, u schyłku życia zalecił mu trening u wspomnianego przed chwilą mistrza Kōsōkun właśnie, co też Sakugawa uczynił. Później, po śmierci nauczyciela, Sakugawa kontynuował nauczanie na terenie wyspy.
Na marginesie...
Mistrz Kūsankū nie stworzył formy (kata) nazwanej jego imieniem. Historycy uważają, że to Sakugawa, opierając się na przekazie swego mistrza, ułożył formę Sakugawa no Kūsankū, która później została przekształcona i podzielona na dwie formy: Kūsankū Dai oraz Kūsankū Shō (najprawdopodobniej przez mistrza Itosu Ankō).
W tej historii występuje też inna tajemnicza postać – mistrz Chatan Yara. Wiemy, że znał zarówno mistrza Takaharę (którego uczył), jak i mistrza Kūsankū, od którego sam się uczył, a może tylko „porównywał notatki”. Nie wiemy na 100%, jaką dokładnie rolę odegrał wówczas Yara. Wiemy natomiast, że dzisiaj wszyscy znają lub chociaż widzieli popularną formę Chatan Yara Kūsankū – uznawaną przez niektórych za najstarszą zachowaną formę Kūsankū, najbardziej zbliżoną do oryginalnych nauk mistrza Kūsankū. To jednak, co pokazują zawodnicy na turniejach, nie ma już wiele wspólnego z oryginalnymi naukami „Pana Yary z wioski Chatan”.
Po śmierci Kūsankū Sakugawa Kanga kontynuował nauczanie swojej sztuki na terenie Okinawy. Gdy był już bardzo stary, zgodził się (ponoć niechętnie) przyjąć jeszcze jednego ucznia – pewnego młodzieńca imieniem Matsumura Sōkon – człowieka, który później rozwinął sztukę walki znaną dziś jako Shuri-te i wywarł olbrzymi wpływ na kolejne formujące się style Karate, m.in. Shōrin-ryū, Shōtōkan i Shitō-ryū.
Ale nie uprzedzajmy faktów. Matsumura Sōkon przez kilka lat trenował u mistrza z rodu Sakugawy – być może nawet u samego Kangi. Mówimy tu oczywiście o „old-old-old-schoolowym” treningu, dzień po dniu, przez wiele godzin. Dlatego te kilka lat to naprawdę dużo. W roku 1826 wstąpił do służby na dworze królewskim Drugiej Dynastii Shō i zrobił tam błyskotliwą karierę. Był nauczycielem sztuk walki i osobistym ochroniarzem siedemnastego króla Shō Kō oraz jego następców: syna Shō Iku i wnuka Shō Tai – ostatnich królów Riukiu. W skrócie: w ramach służby Matsumura podróżował do Chin, a potem do Japonii i przez cały czas uczył się sztuk walki. Zdobytą wiedzę przywoził na Okinawę, gdzie dzielił się nią ze swoimi uczniami oraz innymi mistrzami, m.in. z Azato Ankō i Motobu Chōkim. Życiu i naukom mistrza Matsumury poświęciliśmy osobny artykuł.
Podsumowując.
Na przestrzeni wieków adepci riukiuańskiej sztuki walki Te poznawali sztuki walki z Chin. Synteza nauk riukiuańskich i chińskich była podstawą do powstania i dalszego rozwoju sztuki Tōde (Toudi), która po kilku setkach lat ostatecznie wyewoluowała w sztukę walki dziś nazywaną Karate-dō. Na razie jednak, w tym momencie opowieści, Karate jako takie jeszcze nie istnieje. Po drodze musi dojść do kilku ważnych przełomów, dokonanych przez kilku genialnych mistrzów.
