Autor: Andrzej Kozak © Opublikowano: 06.06.2021

Kobudō to sztuka walki bronią, którą stanowiły przedmioty codziennego użytku. Innymi słowy - sztuka walki bronią, która de facto nie była bronią. Ukształtowana na Okinawie, podobnie jak Karate, dzięki wpływom chińskich sztuk walki.

Czasami mylona z KOBUJUTSU (tradycyjną bronią japońskich wojowników) lub z bronią ninja (choć tu akurat znajdziemy kilka podobieństw). Kobudō jest ściśle związane z historią Karate, a więc rdzenną riukiuańską sztuką walki TE oraz później z TO-DE (pierwotną formą dzisiejszego Karate). Dziś w wielu szkołach Karate równolegle praktykuje się Kobudō, a w stylu Shitō-ryū Kobudō stanowi wręcz nieodłączny element treningu zaawansowanego.

Zaczynamy od historii.
I obalamy mit.

Mistrz Shōshin Nagamine w książce „Istota okinawskiego Karate-do” pisze o odwiecznej niechęci Okinawańczyków do posiadania jakiejkolwiek broni, ale ta „niechęć” po części wymuszona była też zakazami. Władcy Królestwa Riukiu (czyli wyspy Okinawa, zanim została zaanektowana przez Japonię w 1872 roku) kilkakrotnie wprowadzali zakaz posiadania broni, a od 1609 roku restrykcje wprowadzili również japońscy najeźdźcy - samurajowie z klanu Shimazu, z prowincji Satsuma.

Zdefiniujmy jednak „broń”.

Miecz, kusza, włócznia, rusznica. To jest broń, czyli coś, co zostało stworzone do walki. A co jeśli ktoś miał zwykły kij, wiosło, podkowę lub sierp? A co jeśli można by wziąć taki zwykły przedmiot i zastosować go w samoobronie? A zatem Kobudō to broń, która pierwotnie bronią nie była. To przedmioty, które można było spotkać w domu rolnika lub rybaka. Tak też powstało przeświadczenie, że Kobudō to sztuka walki wieśniaków i obrona przed samurajami, bandytami i innymi zagrożeniami. Badania historyczne nie potwierdzają jednak tej teorii.

Pamiętajmy.

Feudalizm w Azji był bezwzględny dla niskich warstw. Jakikolwiek opór spotkałby się z okrutnymi represjami. Za przewinę jednego chłopa mogło dojść do masakry całej rodziny. Co innego uprzywilejowane warstwy. Przed okupacją japońską szlachtę stanowiła rodzina królewska (Shō) oraz urzędnicy i posiadacze lenna (samurajowie). Ci ostatni od XVII w. byli przez Japończyków zwani Shizoku (rodziny samurajów, tak jakby samurajowie drugiej kategorii) ale powszechnym określeniem było „chimuchi” (dosłownie „posiadacze genealogii”). To właśnie oni uprawiali Te oraz Kobudō.

Trzeba też wspomnieć o wpływach chińskich. Okinawska sztuka Te splotła się ze stylami Kung-fu – ogólnie nazywanymi KENPO. Chińscy eksperci Kenpo znali sztukę walki długim kijem. Ta równoległość jest widoczna w podobnych pozycjach, technikach i w sposobie treningu, poprzez kata.

Trochę ważnych nazwisk.

Pierwszymi mistrzami Kobudo (o których wiemy coś więcej) są peichin MATSU HIGA (1640-1720) oraz jego syn MATSU HAMA HIGA (1663 – 1738). Ten drugi był członkiem poselstwa królewskiego do szoguna Tokugawy, a także znanym graczem Go. Jego imieniem nazwano kata z kijem – Hama Higa no Kon, a także tonfą - Hama Higa no Tonfa (zupełnie na marginesie: Hamahiga to także nazwa jednej z wysp archipelagu Ryukyu, a członkowie warstwy uprzywilejowanej na Okinawie mogli dodawać do swych nazwisk nazwę wioski, z której czerpali dochody). Być może Matsu Hama Higa był ich autorem, a może to jego uczniowie nazwali tak kata na jego cześć.

Kolejna wielka postać to mistrz CHATAN YARA (1668–1756) – znany ze swego udziału w historii Karate. Mamy w Karate piękną formę Chatan Yara Kusanku, ale także formę z bronią - Chatan Yara no Sai. Jest możliwe, że mistrzowie Higa oraz Chatan Yara uczyli słynnego mistrza imieniem TAKAHARA, który to z kolei był nauczycielem KANGA (SHUNGO) SAKUGAWA (1733-1815). Forma Sakugawa no Kon jest uważana za „klasyczne” kata z kijem.

W tym samym czasie zapewne Kobudō zaczęło być praktykowane w rodzinie MATAYOSHI, ale pozostawało stylem „zamkniętym” aż do XX wieku, kiedy to SHIMPO MATAYOSHI opracował jego nauczanie i założył organizację.

W kolejnych latach właściwie wszyscy wielcy mistrzowie Okinawa-te (inaczej Te, To-de, lub Toudi) byli jednocześnie ekspertami Kobudo. Sōkon Matsumura, Seishō Aragaki, członkowie rodziny Tawada, Gichin Funakoshi, Kenwa Mabuni, Shinkichi Kuniyoshi, Chōshin Chibana. Byli jednak i tacy, którzy specjalizowali się tylko w Kobudō. Obok rodzin Matayoshi i Tawada należy wymienić mistrza Sandę (1852-1925) , który prawdopodobnie był nauczycielem Modena Yabiku (1882-1941), który to z kolei około roku 1911 założył stowarzyszenie Ryukyu Kobujutsu Kenkyu Kai.

Jego dzieło kontynuował SHINKEN TAIRA (1897-1970) - bardzo ważna postać. Od 1922 r. ćwiczył Karate oraz Kobudō z Gichinem Funakoshim w Tokio. Od 1929 r. uczył się Kobudō pod okiem Modena Yabiku właśnie. W 1932 r. otworzył dōjō w wiosce Ikaho (na Honsiu), ale był też równolegle uczniem Kenwy Mabuniego. W 1940 roku powrócił na Okinawę i otworzył dōjō w Naha, lecz nadal nadzorował szkoły w centralnej Japonii. I tu jego uczniami byli Ryusho Sakagami oraz... Fumio Demura, nasz bezpośredni sensei, ekspert Karate i Kobudō właśnie.

Co jest bronią Kobudō?

Trudno jest wymienić wszystkie przedmioty będące bronią Kobudō. Podstawowe siedem to: bo (długi kij), tonfa (pałka z bocznym uchwytem), sai (kolec, trójząb), nunchaku (mały cep), kama (sierpy), eku-bo (wiosło), tekko (kastet wykonany z podków). Pozostałe to m.in. kama na łańcuchu, kuwa (motyka), tinbe (mała tarcza i krótka włócznia), hanbo (krótki kij), tambo (krótka pałka), sansetsukon (cep trzyczęściowy), nunti-bo (rodzaj bosaka), surujin (sznur z ciężarkami na końcach), a nawet... płat skóry, który mógł służyć do walki z przeciwnikiem uzbrojonym w nóż.

Nic dziwnego zatem, że niektórzy tłumaczą Kobudō jako „sztukę walki tym, co mamy pod ręką”.

Autor: Maciej Kozak © Opublikowano: 01.05.2021 (aktualizacja: 22.03.2023)

Sōkon Matsumura był prawdopodobnie największym ekspertem sztuk walki swoich czasów. Miał on ogromny wkład w ewolucję Karate, w czasach gdy jeszcze nie było tak nawet nazywane. Wielu uznaje go za pra-ojca Karate. Uważany jest za twórcę stylu Shuri-te, który później ewoluował w styl Shōrin-ryū. Przypisuje mu się autorstwo wielu fundamentalnych kata. Nazywano go „Bushi”, czyli Wojownik. Nie bez przyczyny.

Matsumura żył w latach 1809-1899 - przynajmniej według dat na jego nagrobku. Jednakże, różne źródła podają różne lata, np. 1798-1890, 1800-1896, czy 1809-1901. Nie ma pewności. Wiemy natomiast, że urodził się w wiosce Yamagawa, w Shuri. Pochodził z rodziny szlacheckiej i pierwotnie miał nadane imię Sōkon Kiyo. Sztuki walki poznawał od najmłodszych lat - jego pierwszym nauczycielem był ojciec Sofuku Kiyo. Przez to, że historia Karate nie była wtedy dokumentowana, nie znamy wszystkich jego nauczycieli - dominującą teorią jest, że na ucznia przyjął go legendarny mistrz Kanga "Tode" Sakugawa, będący wtedy już u schyłku życia. Jednakże, stary mistrz nie od razu zgodził się szkolić małego, krnąbrnego Sōkona - uczynił to dopiero na prośbę jego ojca. Zależnie od przyjętych dat, Sōkon mógł mieć wtedy zaledwie 6 lat. Do jego nauczycieli zalicza się też legendarnego Kūshankū (Kōsōkun).

Matsumura przeszedł do historii jako wszechstronny, niepokonany wojownik. Szybkość jego technik była legendarna. Trenował codziennie. Wysoki, o srogim spojrzeniu i niebagatelnych umiejętnościach, już jako dwudziestolatek miał renomę na całej wyspie. Gichin Funakoshi (jeden z jego uczniów, późniejszy twórca Karate Shotokan) napisał w swej książce, że Matsumura miał przerażającą prezencję. Z tych powodów zapewne, mimo młodego wieku, w 1827 roku Sōkon Matsumura został osobistym ochroniarzem siedemnastego króla Riukiu - Shō Kō. Funkcję te pełnił również za panowania dwóch kolejnych królów, aż do samego końca Królestwa Riukiu (kiedy to wyspa stała się japońską prefekturą Okinawa). Był też głównym nauczycielem walki na królewskim dworze i wojskowym dowódcą tytułowanym Bucho.

Na marginesie...

Matsumura pewnego dnia dostał polecenie, by rozwiązać problem ze złodziejem - rozbitkiem, który po katastrofie swego statku zamieszkał w jaskini u wybrzeży Okinawy i okradał miejscową ludność, aby przetrwać. Rozbitek ten nosił imię Chintō, a według innych źródeł - Annan. Mistrz Matsumura miał renomę niepokonanego wojownika, lecz w konfrontacji z rzezimieszkiem okazało się jednak, że żaden nie mógł osiągnąć przewagi. Matsumura postanowił wykorzystać tę okazję i zaoferował Chintō pomoc w powrocie do domu, w zamian za wspólny trening technik walki. Taka oto legenda stoi za powstaniem kata Chintō (w stylu Shotokan nazywanej Gankaku).

Sztuki walki poznawał przez całe życie. W ramach królewskiej służby odbył dwie podróże do Chin oraz dwie do Japonii (w ramach kilkuletnich misji dyplomatycznych). Podczas nich pobierał na miejscu nauki sztuk walki, zarówno dwa lata w Fujian (chińska prowincja, gdzie podobno znajdował się tzw. Drugi Klasztor Shaolin), jak i pięć lat w Stasumie (prowincja w Japonii należąca do samurajskiego klanu Shimazu, który w tamtym czasie sprawował dużą kontrolę nad Riukiu). Tam właśnie Matsumura poznał sztukę miecza Jigen-ryū.

Ten wątek jest bardzo ciekawy. Otóż samurajowie klanu Shimazu budzili powszechny respekt swoim agresywnym stylem walki, opartym na jednym, niezwykle szybkim i śmiertelnie skutecznym ataku. Podobno właśnie wtedy Matsumura ukształtował swoją koncepcję sztuki walki. Jego istotą była szybkość, siła, uderzenie w punkt witalny. Ale w Bushidō, Drodze Wojownika, nie chodziło tylko o skuteczność w walce. Nieodłącznym elementem był też prawy charakter, kręgosłup moralny, etos. Swą doktrynę mistrz Matsumura wyłożył w swym słynnym liście.

list Sōkona Matsumury z 13 maja 1882 roku.

Potrójna Droga.

Zaadresowany do jego ucznia Ryōsei Kuwae, list Sōkona Matsumury z 13 maja 1882 roku,  stanowi jeden z niewielu istniejących dokumentów w historii Karate i jednocześnie jeden z najważniejszych. Matsumura sformułował w nim filozofię uprawiania sztuki walki, według której budō należało postrzegać jako sztukę. Koncepcja ta zwana jest “Potrójną Drogą Matsumury" i dowodzi, że Karate (wtedy jeszcze nazywane Toudi lub Tode) od początku było nie tylko nauką walki, ale również drogą doskonalenia się, stawiającą bardzo wysokie wymagania moralne.

Według Matsumury, ten kto zatrzyma się na fizycznym etapie treningu (wyćwiczy ciało, pozna techniki walki) może być nadal agresywny, pozbawiony kontroli, niemoralny, groźny siebie i dla otoczenia. Dlatego konieczny jest element zwany Budō no Bugei: zakaz umyślnej przemocy, promocja szlachetności, spokoju społecznego, zgody wśród ludzi, stwarzanie warunków do rozwoju... Trudno jest w kilku akapitach streścić cały list mistrza i oddać jego głęboki sens. Dlatego warto zapoznać się z pełną treścią listu oraz „Potrójną Drogą” mistrza Matsumury w osobnym artykule (wkrótce na naszym blogu).

Dziedzictwo.

Nauki mistrza Matsumury przetrwały do dziś. Oprócz przekazu filozoficznego zawdzięczamy mu również przekazanie fundamentalnych form kata, m.in. Kūshankū, Passai (Bassai), Seisan (Hangetsu), Naihanchi (Naifanchi/Tekki), Chintō (Gankaku), Gojūshiho.

Wśród uczniów Sōkona Matsumury, oprócz wspomnianego już Ryōsei Kuwae, był też jego wnuk Name Matsumura, a także Gichin Funakoshi, Chōki Motobu wraz ze swoim starszym bratem Chōyū, Kentsū Yabu, Ankō Azato oraz... Ankō Itosu - człowiek, bez którego nie było by współczesnego Karate.

Autor: Andrzej Kozak © Opublikowano: 01.02.2021 (aktualizacja: 25.01.2022)

Mokusō , wymawiane „mo-kso” (od chińskiego mò xiǎng) to komenda znana każdemu karateka jako sygnał do medytacji na początku i na końcu treningu. Poprawna wymowa jest dość istotna, szczególnie gdy na sali są Japończycy, albowiem dość podobnie brzmią słowa wulgarne...

Mokusō zapisane w kanji składa się z dwóch znaków. Pierwszy oznacza „być spokojnym lub cichym” lub po prostu - „cisza”, „bezruch”. Drugi to „kontemplacja”, „myśl”. Razem znaki wyrażają „uspokojenie umysłu”. Znaczenie bardziej poetyckie: „patrzeć w ciszy w kierunku serca”.

Mokusō nie oznacza medytacji w buddyjskim znaczeniu tego słowa.

Trwa dość krótko, jest przygotowaniem do działania. Jest to koncepcja filozofii sztuk walki mówiąca: zanim przystąpisz do treningu sztuki walki, powinieneś (dzięki mokusō) osiągnąć stan równowagi wewnętrznej - harmonii, niczym umysł dziecka pozbawiony strachu, stresu, wątpliwości, wręcz nawet wiedzy o bólu i zmęczeniu.

Trochę historii.

Sztuki walki ponoć narodziły się w klasztorze Shaolin, gdzie - zgodnie z zaleceniami Bodhidharmy (jap. Daruma) - mnisi dzielili swój czas między trening sztuki pięści, a medytację zwaną dhyana, wywodzącą się od Buddy. Ta forma medytacji została nazwana po chińsku zuo chan, a w Japonii zazen („zen siedząc”) i wraz z Kung fu przywędrowała na Okinawę.

Mokusō to trening mentalny. Chodzi o osiągnięcie stanu świadomości, w którym problemy w szkole, napięcia w pracy lub osobiste sprawy pozostają poza dōjō. Kiedy trenujesz - angażujesz swój umysł w 100%. Nie ma miejsca na rozkojarzenie, myślenie o innych sprawach, problemach codziennego życia. Doświadczony budōka potrafi oczyścić umysł z emocji i myśli, które go rozpraszają. Może wykonać technikę automatycznie i w pełni naturalnie, intuicyjnie.

Podczas mokusō ważne jest, aby zachować równowagę między relaksem, a czujnością - unikajmy stanów skrajnych: sanran oraz konchin.

Sanran, nazywany czasem „umysłem małpy”, to stan umysłu charakteryzujący się pobudzeniem, niepokojem i nadmierną aktywnością. Typowe objawy sanran podczas mokusō to: oczy i usta otwarte, kciuki ściśnięte, ręce z tendencją do wznoszenia, głowa uniesiona.

Konchin natomiast to stan umysłu charakteryzujący się sennością, rozleniwieniem, zmęczeniem i brakiem energii. Typowe objawy to: oczy zamknięte, plecy zgarbione, szyja rozluźniona, głowa pochylona do przodu, ręce niechlujnie złożone opadają w dół.

Tak jak praktyka sztuki walki pozwala nam aktywnie trenować ciało i umysł, tak mokusō pozwala nam trenować umysł, aby lepiej kontrolować nasze ciało. Idealny moment, aby to zrobić jest przed i po treningu. Najpierw zostawiamy problemy na zewnątrz i skupiamy się na treningu, opróżniając umysł z emocji. Chcemy korzystać z treningu w stu procentach. Po nim natomiast, mokusō pozwala nam się relaksować, odpocząć i przekierować myśli z powrotem do spraw codziennych, domowych. Ot, taki mentalny cooldown.

Jak wykonać mokusō?

Wpierw - pozycja.

Mokusō możemy wykonać stojąc, siedząc (zazen), spacerując (kinhin), a nawet leżąc (ouchaku zazen). Jednak optymalna pozycja ciała to seiza, czyli podstawowa pozycja siedząca.

W seiza, aby zachować prawidłowe proste ustawienie kręgosłupa, nie krzyżuj stóp, zachowaj odległość między kolanami na szerokość około dwóch pięści i wyprostuj plecy i szyję. Wyobraź sobie, że chcesz dotknąć sufitu głową. Przysuń brodę lekko w tył, aby wyprostować tył szyi. Umożliwi to pełne nawodnienie mózgu krwią i tlenem. Rozluźnij ramiona. Zamknij oczy, ale ich nie zaciskaj.

Pozycja rąk podczas mokusō wywodzi się bezpośrednio z buddyzmu Zen i po japońsku nazywa się hokkaijoin („kosmiczna mutra”). Połóż lewą dłoń na prawej tak, aby palce się pokrywały. Złącz delikatnie opuszki kciuków, tworząc owalny kształt. Oprzyj nadgarstki na udach, tak aby dłonie spoczywały przy brzuchu (hara), tuż poniżej pasa i punktu tenden (centralne miejsce gromadzenia energii). Lewa ręka symbolizuje świat duchowy, podczas gdy prawa - rzeczywistość.

Następnie - oddychanie.

Oddychanie jest kluczem do prawidłowego wykonywania mokusō. Usta mamy zamknięte. Robimy wdech nosem - powoli, głęboko, ale naturalnie, nie sztucznie. Tuż przed wypełnieniem płuc, wstrzymujemy powietrze na ułamek sekundy i wydychamy. Powinniśmy pracować przeponą, czuć ruch brzucha. Wydech należy wykonać z lekko otwartymi ustami, głęboko, naturalnie. Oddychamy powoli, a to pozwala obniżyć tętno - relaksujemy się fizycznie i psychicznie. Widzimy tu duże podobieństwo z kontrolą oddechu w Karate, ale o tym napiszemy innym razem.

Kluczowa - koncentracja.

Wreszcie skupiamy uwagę na umyśle. Trzeba spróbować pozostawić umysł pusty i osiągnąć jego pogodny stan. Zamykamy oczy, by ograniczyć zewnętrzne bodźce. Odrzucenie myślenia jest jednak dość trudne. Zaczynamy od spokojnego patrzenia w ciemność i skoncentrowania się tylko na tej jednej czynności. Dobiegające dźwięki czy nawet lekki ból stóp - nic nas nie obchodzą. Skupiamy się na utrzymaniu poprawnej postawy i oddychaniu, więc myśli jest coraz mniej. Te, które napływają, spokojnie oddalamy. Pamiętamy, by być w bezruchu. Zen wykorzystuje metaforę małpy przywiązanej do filaru. Małpa symbolizuje emocje, podniecenie umysłu, które zostaje opanowane przez przywiązanie do ciała (filaru).

Jeśli praktyka jest prawidłowa, pozytywna energia i poczucie wewnętrznego spokoju staną się częścią naszego codziennego życia. Praktykować może każdy, lecz bez odpowiedniego zaangażowania - nikt.