Autor: Maciej Kozak © Opublikowano: 03.01.2021 (aktualizacja 24.09.2026)

---

W roku 1879 Riukiu zostało zaanektowane przez Japonię i królestwo stało się japońską prefekturą. 400-letni układ z Chinami się skończył. Nowe japońskie władze źle patrzyły na chińskie wpływy, w tym na sztuki walki praktykowane na Okinawie. Z tego powodu nie afiszowano się się zbytnio z Tōde. Mistrzowie mieli niewielu uczniów i musieli być zaufani, z polecenia. Ten stan rzeczy się jednak zmienił na przełomie XIX i XX wieku, za sprawą mistrza Itosu Ankō.

---

Itosu Ankō, legendarny mistrz uważany za twórcę Karate we współczesnym rozumieniu tego słowa, urodził się w rodzinie szlacheckiej niższej rangi. Dzięki treningowi sztuk walki rozpoczętemu w młodości wyrósł na potężnie zbudowanego mężczyznę. Był uczniem Nagahamy, Matsumory Kōsaku, Gusukumy i wreszcie Matsumury Sōkona, o którym wspomnieliśmy w poprzedniej części historii.

---

Około roku 1900 (jedne źródła podają 1892, a inne 1901) Itosu Ankō został zaproszony przez kuratora oświaty Ogawę Shintarō na zebranie z dyrektorami szkół, na którym wraz ze swoimi uczniami dał pokaz sztuki Tōde. Władze oświatowe doceniły jej zalety i pozwoliły na włączenie jej do programu szkół na Okinawie.

---

Na potrzeby nauki w szkołach ułożył cykl pięciu kata Pinan (Heian) o rosnącym poziomie trudności. Z pomocą swych uczniów (m.in. Hanashiro Chōmo oraz Yabu Kentsū, oficera armii japońskiej) treningi w większej grupie upodobnił do musztry wojskowej – stąd m.in. ustawianie w szeregach i kolumnach oraz stałe, uporządkowane etapy treningu. Teraz nauczyciel stawał przed dużą grupą, pokazywał ćwiczenie i odliczał powtórzenia. Pojawił się też system komend (yoi, hajime, yame...). W takiej też formie trenujemy do dziś.

---

---

W ten sposób sztuka walki Tōde wyszła z podziemia, choć musiała się zmienić. Wcześniej trenowano przecież w zupełnie innych warunkach. Zamiast codziennej, wielogodzinnej praktyki pojawiły się „lekcje” po kilka razy w tygodniu. Itosu stanął też przed dylematem: czy zachować elitarny charakter praktyki, czy pójść w stronę popularyzacji nowej dyscypliny sportu? Wybrał to drugie. Nie zapomniał jednak o ideach przekazywanych przez poprzednich nauczycieli i nie zamierzał odciąć głębi przekazu, filozofii, która czyni Karate tak fascynującą sztuką.

---

Ale.

---

W tamtym czasie (tzn. od 1879 roku) wyspa była już pod jurysdykcją Japonii, jako prefektura Okinawa, a japońskie władze były nieprzychylne propagowaniu Tōde. Uważano tę sztukę walki za niebezpieczną i o niejasnym pochodzeniu, a wszelkie wpływy chińskie były w tamtym czasie bardzo źle widziane w Japonii. Itosu wiedział, że w takich warunkach nie da się spopularyzować Tōde na głównych wyspach.

---

---

W październiku 1908 roku Itosu Ankō napisał słynny list adresowany do japońskiego Ministerstwa Edukacji i Ministerstwa Wojny (według innych źródeł list ten był adresowany do Departamentu Szkolnictwa Prefektury Okinawa, lecz potem został przekazany japońskim ministerstwom). Itosu chciał w nim przekonać władze, że Tōde jest bezpieczne w nauce i pożyteczne dla społeczeństwa.

---

Sprytnie rozpoczął list słowami „Tōde nie wywodzi się ani z buddyzmu, ani z konfucjanizmu”, od razu odpierając ewentualny zarzut o religijne konotacje. W dalszej części listu zawarł swoje słynne Tōde Jūkun, czyli „10 zasad Tōde” (jeszcze nie „Karate”). W liście tym wskazał liczne korzyści płynące z treningu, m.in. wzmocnienie zdrowia, naukę samoobrony i kształtowanie silnego charakteru. List ten jest jednym z najważniejszych dokumentów w historii Karate. Dzięki niemu postrzeganie sztuki walki z Okinawy przez Japończyków zaczęło się zmieniać – na lepsze.

---

Życiu Itosu Ankō i jego genialnej pracy poświęciliśmy osobny artykuł.

---

Wśród uczniów Itosu Ankō mamy m.in. takie nazwiska jak Funakoshi Gichin, Chibana Chōshin, Motobu Chōki, Tōyama Kanken i Mabuni Kenwa, którzy w kolejnych latach sami nauczali i popularyzowali Tōde w Japonii (już coraz częściej pod nazwą Karate). Każdy z tych mistrzów miał podobny „rodowód” w sztuce Tōde, ale też własne inspiracje oraz sposoby na syntezę nauk odebranych od swych nauczycieli. Nie zawsze się ze sobą zgadzali, a w skrajnych przypadkach dochodziło do otwartych konfliktów (np. między Funakoshim Gichinem a Motobu Chōkim). Warto jednak pamiętać, że mimo okazjonalnych sprzeczek między mistrzami i ich szkołami dominowała współpraca i wspólna nauka.

---

Na marginesie...

Mistrzom, których dziś uważamy za twórców poszczególnych stylów, nie zawsze zależało na szczególnej odrębności czy unikalności ich szkół. Owszem, mieli różne podejścia i pomysły, ale dużo ze sobą współpracowali – założeniem było, że sztuka Tōde jest jedna. Nazwy ich szkół często powstawały z powodów urzędowych, politycznych, marketingowych, a czasem nawet przypadkowych! Przykładowo Funakoshi Gichin nie wymyślił nazwy Shōtōkan. To jego uczniowie nazwali w ten sposób jego pierwsze dōjō, zawieszając szyld z napisem „shōtō-kan”, czyli „Szkoła Pana Shōtō” (Shōtō to był pseudonim literacki mistrza Funakoshiego). I tak się przyjęło!

---

Niestety do nauczania „nowego Tōde” zaczęli się też brać ludzie bez przygotowania i wieloletniego treningu, samozwańczy mistrzowie, których główną motywacją był zarobek i uznanie. Można by ich nazwać prekursorami tzw. „McDojo”...

---

Był początek XX wieku. Tōde zmieniało się w szybkim tempie, podobnie jak świat wokół. Współczesne problemy wymagały współczesnych rozwiązań. Nową rzeczywistość trzeba było uporządkować.

---

Czytaj ciąg dalszy »

---

Autor: Maciej Kozak © Opublikowano: 02.01.2021 (aktualizacja: 23.09.2026)

---

Historia Karate nie jest udokumentowana. Fakty ustępują miejsca teoriom – czasem sprzecznym. Zdarza się, że jedynym źródłem informacji jest 500-letni przekaz ustny. Wiele faktów i tajemnic na przestrzeni lat zabrano do grobu i przepadły one na zawsze. Dlatego po dziś dzień zadajemy pytania: kto kogo naprawdę uczył? Kto stworzył daną formę kata? Którzy mistrzowie się znali i „porównywali notatki”? Historia jest zawiła i zdradliwa, dlatego poznając ją, patrzmy pod nogi.

---

Dzieje się w mieście Naha. Jest to duże miasto portowe i ważny punkt na mapie wyspy. Przez dekady i stulecia przewija się tam naprawdę wielu przyjezdnych, a wśród nich oczywiście też osoby znające szeroko pojęte Kung-fu i nie tylko. Wśród praktyków sztuk walki dochodzi do wymiany doświadczeń, wspólnych treningów. Później wielu adeptów podróżuje do Chin, by zgłębiać wiedzę u jej źródeł. Wśród nich jest Higaonna Kanryō „Kensei”, który po kilkunastu latach treningu w Chinach powraca na wyspę i dzieli się zdobytą wiedzą – w ten sposób pod koniec XIX wieku formułuje się styl Naha-te. Na jego podstawie powstaną później znane dziś style Gōjū-ryū oraz Shitō-ryū.

---

W międzyczasie... Rok 1683, miasto Tomari. Chiński poseł imieniem Wang-ji (Wanshū) przybywa na Riukiu z misją dyplomatyczną i zamieszkuje w Tomari. Jest on mistrzem stylu Białego Żurawia z Shaolin, toteż zaczyna nauczać zaufane osoby tejże sztuki walki. Na przestrzeni lat do miasta sprowadza się wielu dyplomatów, wojskowych i urzędników z Chin, a niektórzy z nich są także mistrzami chińskich sztuk walki. Z kolejnymi dekadami kształtuje się powoli nieformalny styl Tomari-te, który 200 lat później rozsławi m.in. Motobu Chōki.

---

W międzyczasie... Rok 1761, miasto Shuri. Chiński ambasador dynastii Qing daje tam pokaz sztuki walki. Jest to mistrz imieniem Kung Hsian Chun (Kōsōkun). Postać owiana legendami i tak ważna w historii Karate, że poświęciliśmy jej osobny artykuł. To właśnie u niego najprawdopodobniej trenował Sakugawa Shungo (Kanga) – człowiek uznawany dziś za prekursora Karate-dō. Sakugawa wcześniej trenował rdzenną, okinawską sztukę walki Te. Jego nauczyciel, mistrz Takahara, u schyłku życia zalecił mu trening u wspomnianego przed chwilą mistrza Kōsōkun właśnie, co też Sakugawa uczynił. Później, po śmierci nauczyciela, Sakugawa kontynuował nauczanie na terenie wyspy.

---

Na marginesie...

Mistrz Kūsankū nie stworzył formy (kata) nazwanej jego imieniem. Historycy uważają, że to Sakugawa, opierając się na przekazie swego mistrza, ułożył formę Sakugawa no Kūsankū, która później została przekształcona i podzielona na dwie formy: Kūsankū Dai oraz Kūsankū Shō (najprawdopodobniej przez mistrza Itosu Ankō).

---

W tej historii występuje też inna tajemnicza postać – mistrz Chatan Yara. Wiemy, że znał zarówno mistrza Takaharę (którego uczył), jak i mistrza Kūsankū, od którego sam się uczył, a może tylko „porównywał notatki”. Nie wiemy na 100%, jaką dokładnie rolę odegrał wówczas Yara. Wiemy natomiast, że dzisiaj wszyscy znają lub chociaż widzieli popularną formę Chatan Yara Kūsankū – uznawaną przez niektórych za najstarszą zachowaną formę Kūsankū, najbardziej zbliżoną do oryginalnych nauk mistrza Kūsankū. To jednak, co pokazują zawodnicy na turniejach, nie ma już wiele wspólnego z oryginalnymi naukami „Pana Yary z wioski Chatan”.

---

Po śmierci Kūsankū Sakugawa Kanga kontynuował nauczanie swojej sztuki na terenie Okinawy. Gdy był już bardzo stary, zgodził się (ponoć niechętnie) przyjąć jeszcze jednego ucznia – pewnego młodzieńca imieniem Matsumura Sōkon – człowieka, który później rozwinął sztukę walki znaną dziś jako Shuri-te i wywarł olbrzymi wpływ na kolejne formujące się style Karate, m.in. Shōrin-ryū, Shōtōkan i Shitō-ryū.

---

Ale nie uprzedzajmy faktów. Matsumura Sōkon przez kilka lat trenował u mistrza z rodu Sakugawy – być może nawet u samego Kangi. Mówimy tu oczywiście o „old-old-old-schoolowym” treningu, dzień po dniu, przez wiele godzin. Dlatego te kilka lat to naprawdę dużo. W roku 1826 wstąpił do służby na dworze królewskim Drugiej Dynastii Shō i zrobił tam błyskotliwą karierę. Był nauczycielem sztuk walki i osobistym ochroniarzem siedemnastego króla Shō Kō oraz jego następców: syna Shō Iku i wnuka Shō Tai – ostatnich królów Riukiu. W skrócie: w ramach służby Matsumura podróżował do Chin, a potem do Japonii i przez cały czas uczył się sztuk walki. Zdobytą wiedzę przywoził na Okinawę, gdzie dzielił się nią ze swoimi uczniami oraz innymi mistrzami, m.in. z Azato Ankō i Motobu Chōkim. Życiu i naukom mistrza Matsumury poświęciliśmy osobny artykuł.

---

Podsumowując.

Na przestrzeni wieków adepci riukiuańskiej sztuki walki Te poznawali sztuki walki z Chin. Synteza nauk riukiuańskich i chińskich była podstawą do powstania i dalszego rozwoju sztuki Tōde (Toudi), która po kilku setkach lat ostatecznie wyewoluowała w sztukę walki dziś nazywaną Karate-dō. Na razie jednak, w tym momencie opowieści, Karate jako takie jeszcze nie istnieje. Po drodze musi dojść do kilku ważnych przełomów, dokonanych przez kilku genialnych mistrzów.

---

Czytaj ciąg dalszy »

---