Autor: Maciej Kozak © Opublikowano: 06.01.2021 (aktualizacja: 25.09.2026)
Itosu Ankō był jednym z najwybitniejszych mistrzów Karate w historii. Uważany jest za pioniera nowoczesnego Karate, ponieważ to za jego zasługą sztuka Karate, dotychczas hermetycznie zamknięta na Okinawie, rozpoczęła swą reformację, wyruszyła do Japonii, a później w świat.
O prywatnym życiu mistrza Itosu niewiele wiadomo. Urodził się w 1831 roku w Shuri, w Królestwie Riukiu (jeszcze nie Okinawie), w szlacheckiej rodzinie. Odebrał surowe wychowanie i staranne wykształcenie, dzięki któremu potem pracował jako sekretarz na dworze królewskim (za panowania Drugiej Dynastii Shō). Jako dziecko był ponoć mikry i nieśmiały. Aby to zmienić, od 16. roku życia zaczął trenować sztuki walki – najpierw u mistrza Nagahamy, później u mistrza Gusukumy i wreszcie u Matsumury Sōkona „Bushi”.
Dzięki treningowi Itosu budził powszechny respekt. Niewysoki, lecz potężnie zbudowany, o niesłychanie silnych ramionach i groźnym, przenikliwym spojrzeniu. Wiele jest podań i opowieści o niespotykanej sile uderzeń Itosu. Podobno mistrz Matsumura, sam cieszący się renomą niepokonanego, uważał Itosu za najsilniejszego budōka na Okinawie.
Na marginesie. Kwestia zdjęcia.
Do dziś nie jesteśmy pewni, jak naprawdę wyglądał Itosu Ankō. Przez lata mieliśmy do dyspozycji jego rysunkową podobiznę – nieznanego pochodzenia – którą możecie podziwiać na początku tego artykułu. 28 lutego 2006 roku, na łamach gazety Okinawa Times zostało opublikowane zdjęcie – bardzo stare, przedstawiające kadrę i absolwentów szkoły nauczycielskiej z rocznika 1910 (opublikowane w czasopiśmie „Ryūtan” nr 9 w 1911 r.), a wśród nich starszego pana z mocarnym wąsem. Autor artykułu twierdził, że to właśnie jest mistrz Itosu Ankō. I tak się przyjęło. W następnych latach odkryto kolejne dwa zdjęcia, na których rzekomo widać wąsatego Itosu Ankō – ich dalsza analiza jednak wykazała, że nie zgadzają się pewne fakty i daty. Ostatecznie 1 marca 2019 roku „pan z wąsem” został zidentyfikowany jako Miyake Sango, instruktor szermierki (Kendō) uczący w szkole nauczycielskiej i gimnazjum na Okinawie. Znajdujący się na zdjęciu adepci faktycznie mają na sobie charakterystyczne napierśniki. Nie zostaliśmy jednak zupełnie bez niczego, ponieważ na innym zdjęciu widać innego starszego człowieka, z siwą brodą, w odpowiednim wieku (wyglądającego na 74 lata). Powstała teza, że to właśnie jest mistrz Itosu – na zdjęciu z zakończenia roku w szkole nauczycielskiej, gdzie właśnie zaczął nauczać Tōde. Czy to prawda? Czas pokaże.
Wracając.
W 1879 roku Japonia zaanektowała Riukiu.
Królestwo zostało zmienione w Prefekturę Okinawa, a panowanie dynastii królewskiej dobiegło końca. Wielu urzędników pracujących na królewskim dworze zostało bez pracy i środków do życia, z Itosu Ankō włącznie. Nie wiemy, co robił przez następne lata. Wiemy natomiast, że w roku 1892 (inne źródła podają rok 1901) na Okinawę przybył Ogawa Shintarō – kurator oświaty (konkretnie pełnomocnik ds. edukacji) z Japonii. Zorganizowano dla niego pokaz sztuki walki, który przeprowadził Itosu Ankō wraz ze swoimi uczniami. Mistrz miał wtedy 61–70 lat. Pokaz zrobił tak dobre wrażenie, że Ogawa w sprawozdaniu dla Ministerstwa Edukacji mocno zarekomendował włączenie treningów Tōde do programu szkół na Okinawie. Japońskie Ministerstwo się zgodziło.
W międzyczasie.
Zainteresowanie armii Japonii.
Około roku 1891 okinawską sztuką walki Tōde zainteresowała się japońska armia. Podobno wojskowi rekruterzy zauważyli, że ludzie na Okinawie byli ponadprzeciętnie silni i sprawni, a zapytani o to mówili, że to dzięki treningowi ich lokalnej sztuki walki. Jednakże szybko okazało się, że wieloletniego treningu nie da się „skompresować” do krótkiego szkolenia rekrutów, dlatego wojsko wycofało się wtedy z całego pomysłu. Być może jednak już wtedy mistrz Itosu opracowywał ćwiczenia w kolumnie i rozważał stworzenie form (kata) możliwych do nauki w grupie dla początkujących.
Pamiętajmy.
Do tej pory Karate (wtedy jeszcze nazywane Tōde, czyli Chińska Ręka) było trenowane w tajemnicy, w bardzo wąskim, zaufanym gronie. Nauczyciel miał najczęściej jednego, góra kilku uczniów. Treningi często odbywały się w nocy, w domu lub ogrodzie nauczyciela. Nie było szkół walki, grup treningowych, programów nauczania, podręczników itd. Wszystko opierało się na przekazie ustnym i wiele faktów przepadło – dlatego też tak trudno jest dziś badać historię Karate.
Mając zgodę władz, Itosu zaczął nauczać Tōde w szkole podstawowej Shuri Jinjō. Opracowywał program szkoleniowy. W latach 1904–1905 (niektóre źródła podają też lata 1901–1904 oraz 1904–1907), na potrzeby nauki w szkołach, Itosu uprościł stare formy Kōsōkun oraz Channan i na tej podstawie stworzył cykl pięciu kata Pinan (Heian). Rozpoczęła się rewolucja.
Czy to znaczyło, że Tōde – trochę tajemnicza, właściwie nielegalna, nastawiona na śmiertelną skuteczność sztuka walki – teraz była przekazywana dzieciom w podstawówce? Nie, spokojnie. Mistrz Itosu wiedział, co robi.
W podejściu do treningu zaszła zasadnicza zmiana. Formy kata były nauczane w zmienionej, uproszczonej formie (wspomniana już piątka Pinan / Heian oraz ok. 20 innych układów). Niebezpieczne techniki zostały ukryte w taki sposób, że bez pomocy nauczyciela uczeń nie znał prawdziwego znaczenia i zastosowania kata. Stąd mamy tzw. bunkai i ōyō – zaawansowaną analizę technik w kata i zastosowanie ich w realnej walce. Dzięki temu trening był bezpieczny dla „casualowych” adeptów, nie wyjawiał strasznych, śmiercionośnych sekretów osobom początkującym.
Jednocześnie mistrzowi Itosu bardzo zależało na zachowaniu oryginalnego przekazu i uratowaniu od zapomnienia starych form. Jego najwięksi uczniowie, m.in. Mabuni Kenwa, Chibana Chōshin i Funakoshi Gichin, doskonale rozumieli intencje swojego mistrza i również zachowywali „sekretne nauki” tylko dla zaufanych uczniów.
Itosu zmienił też sposób prowadzenia samych treningów – upodobnił je do musztry wojskowej (z pomocą swych uczniów, m.in. Hanashiro Chōmo oraz Yabu Kentsū, oficera armii japońskiej, którego uczniowie nazywali „sierżantem”). Pojawiło się zatem ustawienie grupy w szeregach i kolumnach, odliczanie powtórzeń danego ćwiczenia, system komend (yoi, hajime, yame).
Ekspansja sztuki Tōde trwała. Itosu zaczął jej nauczanie w szkole podstawowej, lecz w następnych latach zaczął też działać w liceum, a także w kolegium nauczycielskim, żeby kolejne pokolenie szkolnych nauczycieli mogło przekazywać nauki dalej. Rozpowszechniwszy Tōde na Okinawie, Itosu Ankō wziął na cel samą Japonię. Pragnął, by „chińska ręka” nie pozostała zamknięta na rodzimej wyspie, lecz by znalazła jeszcze szersze grono odbiorców. Sprawa jednak była trudna o tyle, że japońskie władze były bardzo wyczulone na wszelkie wpływy Chin. W tamtym czasie relacje między Japonią a Chinami były napięte, a dodatkowo w Japonii panowały silne tendencje patriotyczne, mówiąc delikatnie.
Ponownie, Itosu Ankō wykazał się mądrością.
Wiedział, że musi przekonać japońskie władze o pożyteczności trenowania Tōde. W październiku 1908 roku napisał list do japońskiego Ministerstwa Edukacji i Ministerstwa Wojny (według innych źródeł list ten był adresowany do Departamentu Szkolnictwa Prefektury Okinawa, lecz potem został przekazany japońskim ministerstwom).
Rozpoczął list słowami: „Tōde nie wywodzi się ani z buddyzmu, ani z konfucjanizmu”, od razu odpierając ewentualny zarzut o religijne konotacje. W dalszej części listu zawarł 10 zasad uprawiania Tōde (jap. Tōde Jūkun). Wyraźnie w nich zaznaczył, że Tōde nie służy ani do ataku, ani do agresji, tylko do ochrony siebie i bliskich. Potem wykazał liczne korzyści płynące z treningu, m.in. rozwój fizyczny, wzmocnienie zdrowia i kształtowanie charakteru. Na koniec zwrócił uwagę, że dobrze wytrenowani adepci (tzn. zdrowi, silni, cechujący się dobrym charakterem i postawą moralną) stanowiliby dużą korzyść dla społeczeństwa, a także wojska. List ten jest dziś uważany za jeden z najważniejszych dokumentów w historii Karate.
Itosu Ankō zmarł w 1915 roku, mając 84 lata. Jego najwybitniejsi uczniowie (Funakoshi Gichin, Chibana Chōshin, Yabu Kentsū, Hanashiro Chōmo, Motobu Chōki, Tōyama Kanken oraz Mabuni Kenwa) kontynuowali dzieło swojego nauczyciela – nauczali i popularyzowali Tōde (w międzyczasie coraz częściej już nazywane Karate) na terenie Japonii, otwierali własne szkoły, pisali książki. W roku 1918, w Shuri, w domu Mabuniego Kenwy zostało założone pierwsze stowarzyszenie Karate – Ryūkyū Tōde-jutsu Kenkyūkai. W 1936 roku w Naha odbyła się słynna konferencja mistrzów, na której wyznaczono kierunek dalszego rozwoju.
Efekty dzieła mistrza Itosu Ankō oraz ogromnej pracy jego uczniów trwają do dziś. Karate jest praktykowane przez ponad 100 milionów ludzi na całym świecie (dane WKF) i jest znane wszędzie. Pozostaje trenować. Dziękujemy Ci, mistrzu Itosu!
Bibliografia:
- Andrzej Kozak, „Encyklopedia Kata Karate” (2026)
- Andrzej Kozak, „Karate – historia i filozofia” (2025)
- Joe Swift, „Itosu Anko: Savior of a Cultural Heritage” (2019)
- shuriway.com/mabuni3.html
- okic.okinawa/en/archives/news/p2666
- fightingarts.com/examining-yasutsune-itosu-part-1/
- www.karatebyjesse.com/itosu-ten-lessons-of-karate/
- www.jissenkarate.com/new-photograph-of-itosu-anko/
