Autor: Maciej Kozak © Opublikowano: 02.01.2021 (aktualizacja: 28.07.2021)

---

Historia Karate nie jest udokumentowana. Fakty ustępują miejsca teoriom - czasem sprzecznym. Zdarza się, że jedyne źródło informacji to 500 letni przekaz ustny. Wiele faktów i tajemnic zostało na przestrzeni lat zabrane do grobu i przepadło na zawsze. Dlatego po dziś dzień zadajemy pytania: kto kogo naprawdę uczył? Kto stworzył daną formę kata? Którzy mistrzowie się znali i "porównywali notatki"? Historia jest zawiła i zdradliwa, dlatego poznając ją, patrzmy pod nogi.

---

Jest rok 1683. Chiński konsul imieniem WANG-JI (Wanshū) przybywa na Riukiu (Okinawę), z misją dyplomatyczną i zamieszkuje w TOMARI (będącym wtedy oddzielnym miastem-portem, dziś będącym częścią regionu Naha). Wang-ji jest mistrzem stylu Białego Żurawia z Shaolin, toteż zaczyna nauczać tej sztuki walki i ułożonej przez siebie formy. W tym okresie do Tomari sprowadza się wielu dyplomatów, wojskowych, urzędników z Chin, z czego niektórzy są mistrzami chińskich sztuk walki. Z kolejnymi latami kształtuje się w ten sposób nieformalny styl TOMARI-TE, który 200 lat później rozsławi CHŌKI MOTOBU.

---

W Naha też się dzieje. Wielu adeptów Te, po lekcjach chińskiego Quan fa, podróżuje do Chin, by ćwiczyć u źródeł. Między innymi, KANRYŌ "KENSEI" HIGASHIONNA, który po 13 latach studiowania chińskich sztuk walki formułuje styl NAHA-TE. Później, na początku XX wieku, przyczyni się on do powstania znanych dziś stylów GŌJŪ-RYŪ oraz Shitō-ryū.

---

Tymczasem... Jest rok 1761. Chiński ambasador dynastii Qing na Okinawie daje pokaz sztuki walki. Jest to mistrz imieniem Kwang Shang Fu, a po japońsku Kūsankū. Postać owiana legendami i tak ważna w historii Karate, że poświęciliśmy jej osobny artykuł. To właśnie u mistrza Kūsankū najprawdopodobniej trenował SHUNGO (KANGA) „TODE” SAKUGAWA - człowiek uznawany dziś przez za prekursora Karate-dō.

---

Sakugawa wcześniej trenował rdzenną, okinawską sztukę walki Te.  Jego nauczyciel, mistrz TAKAHARA, u schyłku życia zalecił mu trening u wspomnianego przed chwilą mistrza » Kūsankū właśnie. Pod jego okiem, Sakugawa trenował 6 lat. Rok po słynnym pokazie na Okinawie, w 1762 mistrz Kūsankū umarł, lecz Sakugawa kontynuował nauczanie na terenie wyspy. Tak oto dochodzi do fuzji okinawskiego Te z szaolińskim Quan Fa.

---

Na marginesie...

Mistrz Kūsankū nie stworzył formy (kata) nazwanej jego imieniem. Historycy uważają, że to SAKUGAWA, opierając się na przekazie swego mistrza, ułożył formę Sakugawa No Kusanku, która później została zrekonfigurowana i podzielona na dwie formy: Kusanku Dai oraz Kusanku Sho (najprawdopodobniej przez mistrza Ankō Itosu).

---

W tej historii występuje też inna tajemnicza postać - mistrz CHATAN YARA (nazywanym też YARA GUWA). Wiemy, że znał zarówno mistrza Takaharę (którego uczył) oraz mistrza Kūsankū, od którego sam się uczył, a może tylko „porównywał notatki”. Nie wiemy na 100% jaką rolę dokładnie odegrał wówczas Yara Guwa. Wiemy natomiast, że dzisiaj wszyscy karateka znają lub widzieli na YouTube popularną formę Chatan Yara Kusanku – uznawanej przez niektórych za najstarszą zachowaną formę Kusanku, najbardziej zbliżoną do oryginalnych nauk mistrza Kūsankū. To co jednak pokazują zawodnicy na turniejach, nie ma już wiele wspólnego z oryginalnymi naukami „Pana Yara z wioski Chatan”.

---

Podsumowując.

Kanga Sakugawa wpierw trenował riukiuańskie Te (u mistrza Takahary), potem poznał chińskie sztuki walki (u mistrza Kūsankū). Synteza tych "prądów" była podstawą do dalszego rozwoju sztuki Tode (Toudi), dziś nazywanej Karate-dō.

Po śmierci Kūsankū, Kanga Sakugawa kontynuował nauczanie swojej sztuki na terenie Okinawy. Gdy był on już bardzo stary, zgodził się przyjąć na ucznia pewnego młodzieńca, który w dużym skrócie lubił się bić i stwarzać problemy. Ów młodzieniec to nie kto inny, jak Sōkon Matsumura człowiek, który później rozwinął styl Shuri-te i wywarł olbrzymi wpływ na formujące się później kolejne style Karate, m.in. Shōrin-ryū, Shotokan, Shitō-ryū. 

---

Ale nie uprzedzajmy faktów. Sōkon Matsumura trenował u mistrza Sakugawy pięć lat. Mówimy tu oczywiście o old-old-old-school'owym treningu, dzień po dniu, przez wiele godzin. Dlatego te pięć lat to naprawdę dużo. W roku 1836 został zrekrutowany do służby na królewskim dworze, u Drugiej Dynastii Shō. Zrobił tam błyskotliwą karierę. Był nauczycielem sztuk walki i osobistym ochroniarzem siedemnastego króla Shō Kō oraz jego następców: syna Shō Iku i wnuka Shō Tai - ostatnich królów Riukiu.

---

Streszczając, w ramach służby Matsumura podróżował do Chin, a potem do Japonii i przez cały czas uczył się sztuk walki. Zdobytą wiedzę przywoził na Okinawę, gdzie miał wielu uczniów. Wśród nich takie nazwiska jak Ankō Itosu, Ankō Azatō, Chōki Motobu, Kentsū Yabu, Gichin Funakoshi. Życiu i naukom mistrza Matsumury poświęciliśmy osobny artykuł.

---

Póki co jednak, Karate to jeszcze nie Karate.

Na razie chińskie sztuki walki mieszają się z okinawską (a właściwie jeszcze riukiuańską) rdzenną sztuką walki Te, formując sztukę walki Tode (Toudi) - swoisty prototyp konstrukcji, jaką dziś jest Karate-dō. Już mamy rozstaje na tej drodze, ponieważ pojawiają się kolejni uczniowie - późniejsi mistrzowie, a więc i kolejne koncepcje, interpretacje, a potem szkoły, style.

---

Czytaj ciąg dalszy »

Autor: Maciej Kozak © Opublikowano: 01.01.2021 (aktualizacja: 17.08.2022)

---

Historię Karate można streścić w kilku akapitach, a nawet zdaniach. Pytanie jednak "czemu?", skoro jest ona ciekawa, pełna tajemnic i przede wszystkim kluczowa, aby lepiej rozumieć co się robi na treningach. Karate to nie tylko sport, rekreacja, czy samoobrona. To także bogata filozofia, kultura i historia właśnie. To fascynujący temat do nauki przez lata. Nie interesując się historią Karate pozbawiamy się szansy na prawdziwe zgłębienie tej sztuki.

---

To nie będzie jeden artykuł. Nie wyczerpiemy całego tematu, nie poruszymy wszystkich wątków, nie wymienimy wszystkich nazwisk. Aż do XX wieku historia Karate nie była dokumentowana - opierała się na przekazie ustnym. Dlatego dziś jest ona pełna domysłów i teorii, czasem sprzecznych... Od czegoś trzeba jednak zacząć - więc zacznijmy od początku. 

---

Sztuki walki istnieją od zarania dziejów. Zapiski o nich można znaleźć w najstarszych księgach, datowanych czasem nawet na tysiące lat p.n.e. Niemal każdy region świata wykształcił w którymś momencie swój system walki wręcz - czy to na potrzeby wojny, samoobrony, sportu, rozrywki czy rozwoju osobowości. Do najstarszych można zaliczyć m.in. indyjskie Malla-yuddha i Kalaripayattu, chińskie Jiaoli, japońskie Sumo, czy grecki Pankration. Nawet Platon był za młodu zapaśnikiem, a swój przydomek zawdzięczał treningowi (platys po grecku oznacza "szerokie plecy").

---

Na przestrzeni tysiącleci, specyficzna dalekowschodnia mentalność spowodowała, że trening sztuk walki nie był traktowany jak kurs samoobrony czy szkolenie wojskowe, lecz jako droga doskonalenia ciała i umysłu, gdzie trening fizyczny przeplatał się z rozwojem umysłowym i medytacją. Tę filozofię odnajdujemy w słynnych antycznych źródłach: Tao Te Ching (przypisywane Lao Tsu), Sztuka wojny (Sun Tsu), zwojach Kojiki oraz w wielu późniejszych traktatach.

---

Trudno pominąć rolę klasztoru SHAOLIN, gdzie legendy dominują nad faktami.

---

W świątyni tej, w roku 512 n.e. funkcję opata objął przybysz z Indii, buddyjski mnich imieniem Bodhidharma (chiń. Puti Tamo, jap. Bodai Daruma). Postać, o której wiadomo bardzo mało, za to wymyślono bardzo dużo bajecznych mitów, m.in. taki, że Bodhidharma kazał sobie odciąć ręce, ponieważ rozpraszały go podczas medytacji... Inne mity (niestety przez wiele osób powtarzane na poważnie) mówią, że to w Shaolin powstały pierwsze sztuki walki, a tamtejsi mnisi byli legendarnymi wojownikami.

---

Jednakże, wbrew filmom z Hong Kongu lat 70. historycy wątpią w magiczne umiejętności mnichów z klasztoru Shaolin. Więcej wiary dają podaniom, że Bodhidharma znał indyjską sztukę walki Vajramusti (Diamentowa Pięść) i zalecał mnichom jej trening. Istnieją też przekazy o niejakim Huike - ex-żołnierzu biegłym w walce, swoistym ochroniarzu placówki, który uczył mnichów samoobrony. Prawdą na pewno jest fakt, że na przestrzeni lat klasztor odwiedzali różni mistrzowie sztuk walki i zostawiali po sobie nauki. Tak kształtowała się słynna Sztuka Pięści z Klasztoru Shaolin (Shaolin Quan Fa), która przez następne wieki ewoluowała i docierała w różne zakątki Chin, a z stamtąd, jako szeroko pojęte Kung-fu, trafiała do innych krajów. Tak jak na przełomie XIV i XV wieku, Chińczycy z regionu Fujian (Fukien) zaczęli osiedlać się na wyspie Okinawa. No właśnie. Okinawa - miejsce, gdzie narodziło się Karate...

---

---

Okinawa ma niecałe 1208 km kw. powierzchni. Do roku 1879 istniało tu odrębne Królestwo Riukiu. Chociaż jest małą wyspą, to jej wyjątkowe położenie (pośrodku pomiędzy Chinami, Japonią, a także Filipinami i Tajwanem, a nawet bardziej odległymi Hawajami) sprawiło, że była ona ważną przystanią na morskich szlakach handlowych. Dzięki temu przybywało na nią wiele statków z dalekich krajów, a wraz z nimi nie tylko towary handlowe, ale też edukacja, kultura i sztuka. Niektórzy podróżnicy (kupcy, dyplomaci, żołnierze i najemnicy) znali też rozmaite sztuki walki, a swą wiedzą dzielili się z mieszkańcami wyspy.

---

Choć Okinawańczycy (wtedy Riukiuańczycy) nie uczestniczyli w wojnach, to od niepamiętnych czasów uprawiali własną sztukę walki o nazwie Te (Ręka), której źródła nie są dokładnie znane. Podejrzewa się, że u podstaw sztuki walki Te leży Tegumi - rodzaj zapasów ćwiczonych na potrzeby samoobrony. Do tego dochodzą mniejsze lub większe wpływy różnych innych sztuk walki, m.in. chińskich, japońskich, filipińskich, wynikające ze wspomnianego położenia geograficznego wyspy i związanych z tym ruchów handlowych, misji dyplomatycznych.

---

Od 1372 roku trwał okres intensywnych kontaktów politycznych i handlowych między Królestwem Riukiu, a Chinami. Z polecenia chińskiego rządu na wyspę sprowadzono wielu Chińczyków, którzy zamieszkali na osiedlu Kumemura. Rdzenni mieszkańcy postrzegali ich jako wysłanników wielkiego, wspaniałego świata, niosących rozwój kulturalny i postęp cywilizacyjny. Rzeczywiście, Chińczycy ci pełnili wysokie funkcje urzędowe, nauczali w szkołach. Niektórzy Chińczycy uczyli również sztuk walki.

---

Przez następne 500 lat trwała wymiana kulturowa i asymilacja. Na wyspie wiele się zmieniało. Pod wpływem chińskich mistrzów sztuk walki, rdzenna sztuka walki Te zaczęła ewoluować. Trzy największe miasta: Naha, Shuri oraz Tomari stały się ważnymi miejscami dla praktyków sztuk walki. W tychże miastach wykształciły się pra-style Karate: Naha-te, Shuri-te, Tomari-te, różniące się stylem wykonywania technik, balansem między szybkością i siłą, miękkością i twardością. Te trzy style składały się na całą sztukę walki rozwijaną na wyspie, przez Riukiuańczyków nazywaną To-de (lub Toudi), czyli Chińska Ręka.

---

To jednak nie było Karate, które znamy dziś. Historia dopiero się zaczyna.

---

Czytaj ciąg dalszy »