Autor: Maciej Kozak © Opublikowano: 06.01.2021 

---

Ankō Itosu był jednym z najwybitniejszych mistrzów Karate w historii. Uważany jest za pioniera nowoczesnego Karate, ponieważ to za jego zasługą sztuka Karate, dotychczas hermetycznie zamknięta na Okinawie, rozpoczęła swą reformację, wyruszyła do Japonii, a później w świat.

---

O prywatnym życiu mistrza Itosu nie wiele wiadomo. Urodził się w 1831 roku w Shuri, w Królestwie Riukiu (jeszcze nie Okinawie), w szlacheckiej rodzinie. Odebrał surowe wychowanie i staranne wykształcenie, dzięki któremu potem pracował jako sekretarz na dworze królewskim (za panowania Drugiej Dynastii Shō). Jako dziecko był mikry, nieśmiały, leniwy i chorowity. Aby to zmienić, od 16 roku życia zaczął trenować sztuki walki - wpierw u mistrza Nagahamy, później u mistrza Gusukumy oraz u Sōkona "Bushi" Matsumury.

---

Dzięki treningowi Itosu budził powszechny respekt. Niewysoki, lecz potężnie zbudowany, o niesłychanie silnych ramionach i groźnym, przenikliwym spojrzeniu. Wiele jest podań i opowieści o niespotykanej sile uderzeń Itosu. Podobno mistrz Matsumura, sam cieszący się renomą niepokonanego, uważał Itosu za najsilniejszego budo-ka na Okinawie.

---

---

Na marginesie. Kwestia zdjęcia.

Do dziś nie jesteśmy pewni, jak naprawdę wyglądał Ankō Itosu. Przez lata mieliśmy do dyspozycji jego rysunkową podobiznę - niewiadomego pochodzenia, którą to możecie podziwiać na początku tego artykułu. 28 lutego 2006 roku, na łamach gazety Okinawa Times zostało opublikowane zdjęcie - bardzo stare, przedstawiające grupę adeptów sztuki walki, a wśród nich - starszego pana z mocarnym wąsem. Autor artykułu twierdził, że to właśnie jest mistrz Ankō Itosu. I tak się przyjęło. W następnych latach odkryto kolejne dwa zdjęcia, na których rzekomo widać wąsatego Ankō Itosu - ich dalsza analiza jednak wykazała, że nie zgadzają się pewne fakty i daty. Ostatecznie, 1 marca 2019 roku „pan z wąsem” został zidentyfikowany jako MIYAKE SANGO, instruktor szermierki (Kendo) z Okinawy. Znajdujący się na zdjęciu adepci faktycznie mają na sobie charakterystyczne napierśniki, co by się zgadzało. Nie zostaliśmy jednak zupełnie bez niczego, ponieważ na jednym z tych zdjęć widać innego starszego człowieka, z siwą brodą, w odpowiednim wieku (wyglądającego na 74 lata). Powstała teza, że to właśnie jest mistrz Itosu - na zdjęciu z zakończenia roku szkolnego w liceum, gdzie właśnie zaczął nauczać To-de. Czy to prawda? Czas pokaże.

---

Wracając.

W 1879 roku Japonia zaanektowała Riukiu.

Królestwo zostało zmienione w Prefekturę Okinawa, a panowanie dynastii królewskiej dobiegło końca. Wielu urzędników pracujących na królewskim dworze zostało bez pracy i środków do życia, z Ankō Itosu włącznie. Nie wiemy co robił przez następne lata. Wiemy natomiast, że w roku 1892 (inne źródła podają rok 1901) na Okinawę przybył Shintaro Ogawa – kurator oświaty (konkretnie pełnomocnik ds. edukacji) z Japonii. Zorganizowano dla niego pokaz sztuki walki, który przeprowadził Ankō Itosu wraz ze swoimi uczniami. Mistrz miał wtedy 61-70 lat. Pokaz zrobił tak dobre wrażenie, że pan Shintaro, w sprawozdaniu dla Ministerstwa Edukacji, mocno zarekomendował włączenie treningów Toudi do programu szkół na Okinawie. Japońskie Ministerstwo się zgodziło.

---

W międzyczasie.

Zainteresowanie armii Japonii.

Około roku 1891 okinawską sztuką walki To-de zainteresowała się japońska armia. Podobno wojskowi rekruterzy zauważyli, że ludzie na Okinawie byli ponadprzeciętnie silni i sprawni, a zapytani o to - mówili, że to dzięki treningowi ich lokalnej sztuki walki. Jednakże, szybko okazało się, że wieloletniego treningu nie da się "skompresować" do dwumiesięcznego szkolenia rekrutów, dlatego wojsko wycofało się wtedy z całego pomysłu. Być może jednak już wtedy mistrz Itosu opracowywał ćwiczenia w kolumnie i rozważał stworzenie form (kata) możliwych do nauki w grupie dla początkujących.

---

Pamiętajmy.

Do tej pory Karate (wtedy jeszcze nazywane Toudi lub Tode, czyli Chińska Ręka) było trenowane w tajemnicy, w bardzo wąskim, zaufanym gronie. Nauczyciel miał najczęściej jednego, góra kilku uczniów. Treningi często odbywały się w nocy, w domu lub ogrodzie nauczyciela. Nie było szkół walki, grup treningowych, programów nauczania, podręczników etc. Wszystko opierało się na przekazie ustnym i wiele faktów przepadło - dlatego też tak trudno jest dziś badać historię Karate.

---

Mając zgodę władz, Itosu zaczął nauczać Toudi w szkole podstawowej Shuri Jinjo. Opracowywał program szkoleniowy. W latach 1904-1907 (niektóre źródła podają 1901-1904), na potrzeby nauki w szkołach, Itosu uprościł starą formę KOSOKUN i na jej podstawie stworzył cykl pięciu kata Pinan. Rozpoczęła się rewolucja.

---

---

Czy to znaczyło, że Toudi - trochę tajemnicza, właściwie nielegalna, nastawiona na śmiertelną skuteczność sztuka walki teraz była przekazywana dzieciom w podstawówce? Nie, spokojnie. Mistrz Itosu wiedział co robi.

---

W podejściu do treningu zaszła zasadnicza zmiana. Formy kata były nauczane w zmienionej, uproszczonej formie (wspomniana już piątka Pinan oraz 25 innych układów, m.in. Naifanchin Shodan/Nidan/Sandan). Niebezpieczne techniki zostały ukryte w taki sposób, że bez pomocy nauczyciela uczeń nie znał prawdziwego znaczenia i zastosowania kata. Stąd mamy tzw. BUNKAI i OYO – zaawansowaną analizę technik w kata i zastosowanie ich w realnej walce. Dzięki temu trening był bezpieczny dla „casualowych” adeptów, nie wyjawiał strasznych, śmiercionośnych sekretów osobom początkującym.

---

Jednocześnie mistrzowi Itosu bardzo zależało na zachowaniu oryginalnego przekazu i uratowaniu od zapomnienia starych form. Jego najwięksi uczniowie, m.in. Kenwa Mabuni, CHŌSHIN CHIBANA, GICHIN FUNAKOSHI, doskonale rozumieli intencje swojego mistrza i również zachowywali „sekretne nauki” tylko dla zaufanych uczniów.

---

Itosu zmienił też sposób prowadzenia samych treningów – upodobnił je do musztry wojskowej (z pomocą swych uczniów, m.in. CHŌMO HANASHIRO oraz KENTSŪ YABU, oficera armii japońskiej, którego uczniowie nazywali "sierżant"). Pojawiło się zatem ustawienie grupy w szeregach i kolumnach, odliczanie powtórzeń danego ćwiczenia, system komend (yoi, hajime, yame).

---

---

Ekspansja sztuki Toudi trwała. Itosu zaczął jej nauczanie w szkole podstawowej, lecz w następnych latach zaczął też działać w liceum, a także w kolegium nauczycielskim, żeby kolejne pokolenie szkolnych nauczycieli mogło przekazywać nauki dalej.

---

Rozpowszechniwszy Toudi na Okinawie, Ankō Itosu wziął na cel samą Japonię. Pragnął, by „chińska ręka” nie pozostała zamknięta na rodzimej wyspie, lecz by znalazła kolejne, jeszcze szersze grono odbiorców. Sprawa jednak była trudna o tyle, że japońskie władze były bardzo wyczulone na wszelkie wpływy Chin. W tamtym czasie relacje między Japonią, a Chinami były napięte, a dodatkowo w Japonii panowały silne tendencje patriotyczne, mówiąc delikatnie.

---

Ponownie, Ankō Itosu wykazał się mądrością.

---

Wiedział, że musi przekonać japońskie władze o pożyteczności trenowania Toudi (Tode). W październiku 1908 roku napisał list do japońskiego Ministerstwa Edukacji i Ministerstwa Wojny (według innych źródeł list ten był adresowany do Departamentu Szkolnictwa Prefektury Okinawa, lecz potem został on przekazany japońskim Ministerstwom).

---

---

Rozpoczął list słowami: „Tode nie wywodzi się ani z buddyzmu ani z konfucjanizmu”, od razu odpierając ew. zarzut o religijne konotacje. W dalszej części listu zawarł 10 ZASAD UPRAWIANIA TODE (jap. TODE JUKUN). Wyraźnie w nich zaznaczył, że Tode nie służy do ataku, ani agresji, tylko do ochrony siebie i bliskich. Potem wykazał liczne korzyści płynące z treningu, m.in. rozwój fizyczny, wzmocnienie zdrowia, kształtowanie charakteru. Na koniec zwrócił uwagę, że dobrze wytrenowani adepci (tzn. zdrowi, silni, cechujący się dobrym charakterem i postawą moralną) stanowiliby dużą korzyść dla społeczeństwa, a także wojska. List ten jest dziś uważany, za jeden z najważniejszych dokumentów w historii Karate.

---

Ankō Itosu umarł w 1915 roku, mając 84 lata. Jego najwybitniejsi uczniowie (Gichin Funakoshi, Chōshin Chibana, Kentsū Yabu, Chōmo Hanashiro, Chōki Motobu, Kanken Tōyama oraz Kenwa Mabuni) kontynuowali dzieło swojego nauczyciela - nauczali i popularyzowali Tode/Toudi (w międzyczasie coraz częściej już nazywane KARATE) na terenie Japonii, otwierali własne szkoły, pisali książki. W roku 1917, w Shuri, w domu Kenwy Mabuniego zostało założone pierwsze stowarzyszenie Karate o nazwie KARATE KENKYU KAI. W 1936, w Naha, odbyła się słynna konferencja mistrzów, na której oficjalnie ustanowiono nazwę KARATE i wyznaczono kierunek dalszego rozwoju.

---

Efekty dzieła mistrza Ankō Itosu oraz ogromnej pracy jego uczniów trwają do dziś. Karate jest praktykowane przez ponad 100 milionów ludzi na całym świecie (dane WKF) i jest znane wszędzie. Nic, tylko trenować! Dziękujemy Ci, mistrzu Itosu!

Autor: Maciej Kozak © Opublikowano: 04.01.2021 (aktualizacja: 28.07.2021)

---

Nazwa KARATE została użyta po raz pierwszy w 1905 roku przez mistrza CHŌMO HANASHIRO, w jednym z jego listów. Zanim jednak została ona oficjalnie przyjęta, musiało upłynąć ponad 30 lat i dojść do słynnej konferencji mistrzów 25 października 1936 roku.

---

Skąd w ogóle to słowo „karate”?

W pisowni kanji, na oznaczenie pojęcia „chiński" (Tou, To) używano ideogramu oznaczającego dynastię Tang, który może być także wymawiany jako kara – co po japońsku oznacza „pusty”. Natomiast „te” oznaczało „ręka”, tak. Co by się zgadzało - walka wręcz, bez broni, pustymi rękoma właśnie. Niby semantyka, ale tak oto „chińska ręka” stała się „pusta”.

---

Wiele dōjō powstających w Japonii do nazwy KARATE dodawało również końcówkę „DŌ” (jap. droga), aby zaakcentować rozwój wewnętrzny, jaki zapewniała nauka Karate.

---

W poprzedniej części doszliśmy do momentu, gdy sztuka Toudi (Tode) wyszła z podziemia i zaczęła być propagowana na Okinawie, nauczana w szkołach. Pierwsze kroki w kierunku popularyzacji na terenie samej Japonii już zostały podjęte przez mistrza Ankō Itosu. Był to jednak proces wymagający czasu.

---

Mistrz Itosu umarł w 1915 roku i nie doczekał rozkwitu nowej ery, którą sam zapoczątkował. Jego uczniowie (Gichin Funakoshi, Kenwa Mabuni, Chōshin Chibana , Chōki Motobu i wielu innych) kontynuowali dzieło swego nauczyciela i w pierwszych dekadach XX wieku propagowali w Japonii sztukę walki z Okinawy. Wykonali olbrzymią pracę. Opracowywali nowe kata, rozwijali nomenklaturę, pisali książki. Coraz częściej używali też nowej nazwy - KARATE.

---

Karate zyskiwało sympatyków również spoza dōjō. Wśród nich znalazł się GENWA NAKASONE - działacz polityczny, dziennikarz, autor książek, wydawca gazety „Ryukyu Shinposha”. Pod jego redakcją ukazały się dwa podręczniki Karate: „Kobo Kenpo Karate-do Nyumon” oraz „Karatedo Taikan”. To właśnie ten człowiek postanowił zorganizować konferencję mającą na celu analizę aktualnej sytuacji Karate, możliwości unifikacji oraz dyskusję nad kierunkiem dalszego rozwoju.

---

25 października 1936 roku.

Tego właśnie dnia na Okinawie, w mieście Naha, spotkali się zaproszeni goście. Wśród nich oczywiście mistrzowie Karate: Chōmo Hanashiro, Chōshin Chibana , Chōki Motobu, Shinpan Gusukuma (Shiroma), Chōtoku Kyan, Juhatsu Kyoda i Chōjun Miyagi. W spotkaniu udział wzięli również kierownicy wydziałów edukacji, przedstawiciele służb bezpieczeństwa, policji i wojska oraz dziennikarze.

---

Tak, zabrakło kilku ważnych osób. W spotkaniu tym nie wzięli udziału m.in. Gichin Funakoshi, Hironori Ōthsuka, Kanken Tōyama, Shinken Taira, Kenwa Mabuni - wybitni mistrzowie, twórcy największych szkół i stylów. Nie wiadomo dlaczego, ale spokojnie - przyczyną nie była żadna drama, ani polityczne gierki. Tak jak napisałem wcześniej, mistrzowie cały czas byli ze sobą w kontakcie, współpracowali, uczyli się od siebie nawzajem, a do spotkań w większym gronie dochodziło regularnie.

---

Wracając do konferencji 25 października 1936 roku, wpierw przedyskutowano kwestię nazwy. Z szacunkiem do dotychczasowego określenia (Toudi, Tode, lub po prostu Te), mistrzowie zgodzili się, że należy zacząć używać nowej nazwy, KARATE, która i tak już była w obiegu, szczególnie na terenie Japonii.

---

---

W następnej kolejności, zgodzono się, że potrzebne jest zjednoczenie wszystkich szkół Karate, niezależnie od różnic stylowych między Naha-te i Shuri-te. W celu unifikacji należało stworzyć wspólną nomenklaturę opisującą znane kata oraz same techniki, a także ułożyć zupełnie nowe kata, a wszystko to w języku japońskim. Oczywiście, nie oznaczało to, że stare kata miały być zapomniane – wręcz przeciwnie, ich kultywacja była kluczowa dla zachowania tradycji sztuki. Oprócz tego, trzeba było też ustandaryzować strój treningowy (keikogi, karategi), na wzór innych sztuk walki.

---

Zwrócono również uwagę na rywalizację sportową, jako ważny czynnik zachęcający do uprawiania Karate. W Japonii zawody sztuk walki były bardzo ważne, toteż i w Karate nie powinna być ta dziedzina pominięta. Oczywiście, przepisy musiały być wpierw uważnie przedyskutowane. Podobnie zresztą jak wymagania i zasady zdawania egzaminów na stopnie mistrzowskie dan.

---

Spotkanie zakończyło się pełną zgodą i silnym postanowieniem, że powinna zostać utworzona oficjalna organizacja (shinkokai), która zjednoczy poszczególne szkoły Karate, sformalizuje poruszone kwestie oraz będzie badało możliwości dalszego rozwoju, przy współpracy nie tylko mistrzów Karate, ale też osób z zewnątrz.

---

Jak już wspomniałem, to nie było jedyne takie spotkanie. Mistrzowie spotykali się i naradzali przy różnych okazjach. Jednak to właśnie ta konferencja została uznana za najważniejszą w historii. W 2005 roku, władze Okinawy ustanowiły 25 października Światowym Dniem Karate (jap. Karate no Hi), oddając hołd temu właśnie spotkaniu z 1936 roku.

---

To jeszcze jednak nie koniec historii Karate. Czeka ją jeszcze jeden, dramatyczny zakręt.

---

Czytaj ciąg dalszy »

Autor: Maciej Kozak © Opublikowano: 01.01.2021 (aktualizacja: 17.08.2022)

---

Historię Karate można streścić w kilku akapitach, a nawet zdaniach. Pytanie jednak "czemu?", skoro jest ona ciekawa, pełna tajemnic i przede wszystkim kluczowa, aby lepiej rozumieć co się robi na treningach. Karate to nie tylko sport, rekreacja, czy samoobrona. To także bogata filozofia, kultura i historia właśnie. To fascynujący temat do nauki przez lata. Nie interesując się historią Karate pozbawiamy się szansy na prawdziwe zgłębienie tej sztuki.

---

To nie będzie jeden artykuł. Nie wyczerpiemy całego tematu, nie poruszymy wszystkich wątków, nie wymienimy wszystkich nazwisk. Aż do XX wieku historia Karate nie była dokumentowana - opierała się na przekazie ustnym. Dlatego dziś jest ona pełna domysłów i teorii, czasem sprzecznych... Od czegoś trzeba jednak zacząć - więc zacznijmy od początku. 

---

Sztuki walki istnieją od zarania dziejów. Zapiski o nich można znaleźć w najstarszych księgach, datowanych czasem nawet na tysiące lat p.n.e. Niemal każdy region świata wykształcił w którymś momencie swój system walki wręcz - czy to na potrzeby wojny, samoobrony, sportu, rozrywki czy rozwoju osobowości. Do najstarszych można zaliczyć m.in. indyjskie Malla-yuddha i Kalaripayattu, chińskie Jiaoli, japońskie Sumo, czy grecki Pankration. Nawet Platon był za młodu zapaśnikiem, a swój przydomek zawdzięczał treningowi (platys po grecku oznacza "szerokie plecy").

---

Na przestrzeni tysiącleci, specyficzna dalekowschodnia mentalność spowodowała, że trening sztuk walki nie był traktowany jak kurs samoobrony czy szkolenie wojskowe, lecz jako droga doskonalenia ciała i umysłu, gdzie trening fizyczny przeplatał się z rozwojem umysłowym i medytacją. Tę filozofię odnajdujemy w słynnych antycznych źródłach: Tao Te Ching (przypisywane Lao Tsu), Sztuka wojny (Sun Tsu), zwojach Kojiki oraz w wielu późniejszych traktatach.

---

Trudno pominąć rolę klasztoru SHAOLIN, gdzie legendy dominują nad faktami.

---

W świątyni tej, w roku 512 n.e. funkcję opata objął przybysz z Indii, buddyjski mnich imieniem Bodhidharma (chiń. Puti Tamo, jap. Bodai Daruma). Postać, o której wiadomo bardzo mało, za to wymyślono bardzo dużo bajecznych mitów, m.in. taki, że Bodhidharma kazał sobie odciąć ręce, ponieważ rozpraszały go podczas medytacji... Inne mity (niestety przez wiele osób powtarzane na poważnie) mówią, że to w Shaolin powstały pierwsze sztuki walki, a tamtejsi mnisi byli legendarnymi wojownikami.

---

Jednakże, wbrew filmom z Hong Kongu lat 70. historycy wątpią w magiczne umiejętności mnichów z klasztoru Shaolin. Więcej wiary dają podaniom, że Bodhidharma znał indyjską sztukę walki Vajramusti (Diamentowa Pięść) i zalecał mnichom jej trening. Istnieją też przekazy o niejakim Huike - ex-żołnierzu biegłym w walce, swoistym ochroniarzu placówki, który uczył mnichów samoobrony. Prawdą na pewno jest fakt, że na przestrzeni lat klasztor odwiedzali różni mistrzowie sztuk walki i zostawiali po sobie nauki. Tak kształtowała się słynna Sztuka Pięści z Klasztoru Shaolin (Shaolin Quan Fa), która przez następne wieki ewoluowała i docierała w różne zakątki Chin, a z stamtąd, jako szeroko pojęte Kung-fu, trafiała do innych krajów. Tak jak na przełomie XIV i XV wieku, Chińczycy z regionu Fujian (Fukien) zaczęli osiedlać się na wyspie Okinawa. No właśnie. Okinawa - miejsce, gdzie narodziło się Karate...

---

---

Okinawa ma niecałe 1208 km kw. powierzchni. Do roku 1879 istniało tu odrębne Królestwo Riukiu. Chociaż jest małą wyspą, to jej wyjątkowe położenie (pośrodku pomiędzy Chinami, Japonią, a także Filipinami i Tajwanem, a nawet bardziej odległymi Hawajami) sprawiło, że była ona ważną przystanią na morskich szlakach handlowych. Dzięki temu przybywało na nią wiele statków z dalekich krajów, a wraz z nimi nie tylko towary handlowe, ale też edukacja, kultura i sztuka. Niektórzy podróżnicy (kupcy, dyplomaci, żołnierze i najemnicy) znali też rozmaite sztuki walki, a swą wiedzą dzielili się z mieszkańcami wyspy.

---

Choć Okinawańczycy (wtedy Riukiuańczycy) nie uczestniczyli w wojnach, to od niepamiętnych czasów uprawiali własną sztukę walki o nazwie Te (Ręka), której źródła nie są dokładnie znane. Podejrzewa się, że u podstaw sztuki walki Te leży Tegumi - rodzaj zapasów ćwiczonych na potrzeby samoobrony. Do tego dochodzą mniejsze lub większe wpływy różnych innych sztuk walki, m.in. chińskich, japońskich, filipińskich, wynikające ze wspomnianego położenia geograficznego wyspy i związanych z tym ruchów handlowych, misji dyplomatycznych.

---

Od 1372 roku trwał okres intensywnych kontaktów politycznych i handlowych między Królestwem Riukiu, a Chinami. Z polecenia chińskiego rządu na wyspę sprowadzono wielu Chińczyków, którzy zamieszkali na osiedlu Kumemura. Rdzenni mieszkańcy postrzegali ich jako wysłanników wielkiego, wspaniałego świata, niosących rozwój kulturalny i postęp cywilizacyjny. Rzeczywiście, Chińczycy ci pełnili wysokie funkcje urzędowe, nauczali w szkołach. Niektórzy Chińczycy uczyli również sztuk walki.

---

Przez następne 500 lat trwała wymiana kulturowa i asymilacja. Na wyspie wiele się zmieniało. Pod wpływem chińskich mistrzów sztuk walki, rdzenna sztuka walki Te zaczęła ewoluować. Trzy największe miasta: Naha, Shuri oraz Tomari stały się ważnymi miejscami dla praktyków sztuk walki. W tychże miastach wykształciły się pra-style Karate: Naha-te, Shuri-te, Tomari-te, różniące się stylem wykonywania technik, balansem między szybkością i siłą, miękkością i twardością. Te trzy style składały się na całą sztukę walki rozwijaną na wyspie, przez Riukiuańczyków nazywaną To-de (lub Toudi), czyli Chińska Ręka.

---

To jednak nie było Karate, które znamy dziś. Historia dopiero się zaczyna.

---

Czytaj ciąg dalszy »