Autor: Andrzej Kozak & Maciej Kozak © Opublikowano: 21.01.2021 (aktualizacja: 27.09.2026)

Pięć form Pinan (w wymowie japońskiej: Heian) zwykle otwiera naukę Karate. Nazwa oznacza „stan pokoju” lub „bycie spokojnym i bezpiecznym” i sugeruje, iż po poznaniu tych pięciu form karateka osiąga spokój wewnętrzny i pozbywa się pierwszych niepewności. Coś w tym jest, lecz to zaledwie wierzchołek góry lodowej.

Kto, co i jak?

Kata Pinan ułożył Itosu Ankō, na samym początku XX wieku, w latach 1904–1907 (wg innych źródeł: 1901–1904 albo 1904–1905), na potrzeby nauczania Karate (jeszcze pod nazwą Tōde) w okinawskich szkołach jako lekcji wychowania fizycznego. Mistrz Itosu położył gigantyczne zasługi dla popularyzacji tej sztuki, zarówno na wyspie Okinawa, jak i w samej Japonii. Jego dążenia w tym zakresie stanowią istotne tło dla naszej historii o powstaniu pięciu kata Pinan – a o mistrzu Itosu i jego genialnej pracy napisaliśmyw osobnym artykule.

Wracając do nazwy.

Pinan to dwa ideogramy: „pi” oraz „nan”. Nazwa jest okinawska, ale spójrzmy okiem Chińczyka. Przecież w tamtych czasach Karate nazywano Tōde, czyli „Chińska Ręka”. Otóż zapisane dokładnie tymi znakami „Pingan” to popularne powiedzenie „bądź bezpieczny” – „chroń się przed niebezpieczeństwem” (np. gdy ktoś rusza w podróż). A więc nie ma tu pokoju ani spokoju – tak chętnie łączonych z filozofią buddyzmu zen. Po prostu, mistrz Itosu życzy nam „bon voyage” na Drodze Karate.

Natomiast Japończyk te same znaki kanji odczyta jako "Heian" – pierwszy ideogram „pi” jako „hei” – uproszczenie ideogramu „heiwa”. Drugi ideogram – uproszczenie „antei” – to „spokój”, „stabilność”. Funakoshi Gichin, twórca Karate Shōtōkan, odszedł od starej nazwy Pinan, na rzecz Heian właśnie. Może zrobił to, aby Japończycy mogli łatwiej używać tych nazw? Albo, żeby zdystansować się od chińskiego pochodzenia Karate? A może powodem były zmiany techniczne wprowadzane w Shōtōkanie w latach 30. (m.in. zastąpienie pozycji neko-ashi pozycją kokutsu oraz kopnięcia mae-geri kopnięciem yoko-geri), przypisywane przede wszystkim jego synowi, Funakoshiemu Gigo. W efekcie kata Heian w stylu Shōtōkan to już nie  te same formy, których Funakoshi nauczył się od Itosu Ankō i Mabuniego Kenwy.

Heian Shodan czy Pinan Nidan?

Itosu chciał stworzyć krótkie formy zawierające podstawowe bloki, uderzenia i uszeregować je według rosnącej trudności. To ostatnie akurat się nie udało – pierwsza forma Pinan Shodan („pierwszego stopnia”) okazała się za trudna. Może to kwestia dwuręcznych technik, może kopnięcia, może shuto-uke... Tak czy owak, okazało się, że łatwiejsza jest kolejna forma, Pinan Nidan („drugiego stopnia”). W stylu Shōtōkan później zamieniono nazwami te dwie formy i tam mamy jako pierwsze Heian Shodan (czyli Pinan Nidan), a potem Heian Nidan (czyli Pinan Shodan). W stylu Shitō-ryū z kolei, najwieksza światowa organizacja Shito-kai również używa nazwy "Heian", jednakże nie zamienia kolejności i Heian Shodan to faktycznie Pinan Shodan, a Heian Nidan to też Pinan Nidan. Proste!

Konstrukcja.

Wszystkie kata Pinan zbudowane są na enbusen (układzie przemieszczania się) przypominającym słynną formę Kōsōkun (inaczej: Kūsankū lub Kūshankū), stąd przypuszczenie, że Itosu stworzył Pinan 1–5, upraszczając kata Kōsōkun i dodając kilka elementów.

Jest też inna teoria. Łączy się ona z opowieścią o zaginionym kata Channan, jako pierwowzorze Pinan. Itosu Ankō miał poznać długą formę od pewnego Chińczyka imieniem Chiang-Nan. Channan to fonetyczne uproszczenie tegoż chińskiego imienia. Niektórzy instruktorzy próbują nawet „sklejać” ze sobą pięć form Pinan, a efekt swej pracy nazywają Pinan-dai (Pinan „duży”).

Trening.

Poznając te formy na początku naszej Drogi Karate wyrabiamy odpowiednie nawyki do treningu kata w ogóle. Najważniejsze – każdy ruch w kata powinien być wykonywany starannie, ze stuprocentowym skupieniem oraz odpowiednią siłą i szybkością. Mimo iż kata Pinan trwa tylko około minuty, po jego wykonaniu powinniście być zmęczeni, albo robicie coś źle.

Formy Pinan/Heian powinno się trenować stale, niezależnie od posiadanego stopnia. Dzięki temu szlifujemy podstawowy wachlarz technik, pozycji i zwrotów, zawarty w tychże pięciu układach. Dodatkowo – techniki te wracają do nas cały czas w wielu innych kata – cały czas „wyskakuje” coś, co było w Pinan właśnie.

Niestety, nieraz można spotkać zaawansowanych karateka, a nawet sportowych czempionów w kata, którzy nie pamiętają kata Pinan lub (o zgrozo) w ogóle ich nigdy nie ćwiczyli. Również młodzi karateka chętnie zapominają o cyklu Pinan i wyrywają się do „fajniejszych” form. To duży błąd. Trening Karate to nie przechodzenie z klasy do klasy, jak w szkole. To raczej ciągłe gromadzenie wiedzy i umiejętności oraz ciągłe wracanie do podstaw, szlifowanie ich, aby móc na nich budować dalej i więcej.

Pinan/Heian to piękne formy, ale też sprytnie skonstruowane. Działają jak papier lakmusowy – pokazują, czy trenujesz poważnie, czy nie. Mistrzostwo w Karate to nie jednorazowy wyczyn czy popis – mistrzostwo to wiedza i umiejętności zbudowane na trwałym fundamencie. Nie pytaj, jak kto wysoko fruwa na zawodach. Pytaj, czy zna podstawy.

Autor: Maciej Kozak © Opublikowano: 03.01.2021 (aktualizacja 24.09.2026)

W roku 1879 Riukiu zostało zaanektowane przez Japonię i królestwo stało się japońską prefekturą. 400-letni układ z Chinami się skończył. Nowe japońskie władze źle patrzyły na chińskie wpływy, w tym na sztuki walki praktykowane na Okinawie. Z tego powodu nie afiszowano się się zbytnio z Tōde. Mistrzowie mieli niewielu uczniów i musieli być zaufani, z polecenia. Ten stan rzeczy się jednak zmienił na przełomie XIX i XX wieku, za sprawą mistrza Itosu Ankō.

Itosu Ankō, legendarny mistrz uważany za twórcę Karate we współczesnym rozumieniu tego słowa, urodził się w rodzinie szlacheckiej niższej rangi. Dzięki treningowi sztuk walki rozpoczętemu w młodości wyrósł na potężnie zbudowanego mężczyznę. Był uczniem Nagahamy, Matsumory Kōsaku, Gusukumy i wreszcie Matsumury Sōkona, o którym wspomnieliśmy w poprzedniej części historii.

Około roku 1900 (jedne źródła podają 1892, a inne 1901) Itosu Ankō został zaproszony przez kuratora oświaty Ogawę Shintarō na zebranie z dyrektorami szkół, na którym wraz ze swoimi uczniami dał pokaz sztuki Tōde. Władze oświatowe doceniły jej zalety i pozwoliły na włączenie jej do programu szkół na Okinawie.

Na potrzeby nauki w szkołach ułożył cykl pięciu kata Pinan (Heian) o rosnącym poziomie trudności. Z pomocą swych uczniów (m.in. Hanashiro Chōmo oraz Yabu Kentsū, oficera armii japońskiej) treningi w większej grupie upodobnił do musztry wojskowej – stąd m.in. ustawianie w szeregach i kolumnach oraz stałe, uporządkowane etapy treningu. Teraz nauczyciel stawał przed dużą grupą, pokazywał ćwiczenie i odliczał powtórzenia. Pojawił się też system komend (yoi, hajime, yame...). W takiej też formie trenujemy do dziś.

Gusukuma (Shiroma) Shinpan prowadzi trening przed zamkiem w Shuri, ok. 1938 r.

W ten sposób sztuka walki Tōde wyszła z podziemia, choć musiała się zmienić. Wcześniej trenowano przecież w zupełnie innych warunkach. Zamiast codziennej, wielogodzinnej praktyki pojawiły się „lekcje” po kilka razy w tygodniu. Itosu stanął też przed dylematem: czy zachować elitarny charakter praktyki, czy pójść w stronę popularyzacji nowej dyscypliny sportu? Wybrał to drugie. Nie zapomniał jednak o ideach przekazywanych przez poprzednich nauczycieli i nie zamierzał odciąć głębi przekazu, filozofii, która czyni Karate tak fascynującą sztuką.

Ale.

W tamtym czasie (tzn. od 1879 roku) wyspa była już pod jurysdykcją Japonii, jako prefektura Okinawa, a japońskie władze były nieprzychylne propagowaniu Tōde. Uważano tę sztukę walki za niebezpieczną i o niejasnym pochodzeniu, a wszelkie wpływy chińskie były w tamtym czasie bardzo źle widziane w Japonii. Itosu wiedział, że w takich warunkach nie da się spopularyzować Tōde na głównych wyspach.

List Itosu Ankō zawierający „Tōde Jūkun” – 10 zasad treningu Karate (Tōde)

W październiku 1908 roku Itosu Ankō napisał słynny list adresowany do japońskiego Ministerstwa Edukacji i Ministerstwa Wojny (według innych źródeł list ten był adresowany do Departamentu Szkolnictwa Prefektury Okinawa, lecz potem został przekazany japońskim ministerstwom). Itosu chciał w nim przekonać władze, że Tōde jest bezpieczne w nauce i pożyteczne dla społeczeństwa.

Sprytnie rozpoczął list słowami „Tōde nie wywodzi się ani z buddyzmu, ani z konfucjanizmu”, od razu odpierając ewentualny zarzut o religijne konotacje. W dalszej części listu zawarł swoje słynne Tōde Jūkun, czyli „10 zasad Tōde” (jeszcze nie „Karate”). W liście tym wskazał liczne korzyści płynące z treningu, m.in. wzmocnienie zdrowia, naukę samoobrony i kształtowanie silnego charakteru. List ten jest jednym z najważniejszych dokumentów w historii Karate. Dzięki niemu postrzeganie sztuki walki z Okinawy przez Japończyków zaczęło się zmieniać – na lepsze.

Życiu Itosu Ankō i jego genialnej pracy poświęciliśmy osobny artykuł.

Wśród uczniów Itosu Ankō mamy m.in. takie nazwiska jak Funakoshi Gichin, Chibana Chōshin, Motobu Chōki, Tōyama Kanken i Mabuni Kenwa, którzy w kolejnych latach sami nauczali i popularyzowali Tōde w Japonii (już coraz częściej pod nazwą Karate). Każdy z tych mistrzów miał podobny „rodowód” w sztuce Tōde, ale też własne inspiracje oraz sposoby na syntezę nauk odebranych od swych nauczycieli. Nie zawsze się ze sobą zgadzali, a w skrajnych przypadkach dochodziło do otwartych konfliktów (np. między Funakoshim Gichinem a Motobu Chōkim). Warto jednak pamiętać, że mimo okazjonalnych sprzeczek między mistrzami i ich szkołami dominowała współpraca i wspólna nauka.

Na marginesie...

Mistrzom, których dziś uważamy za twórców poszczególnych stylów, nie zawsze zależało na szczególnej odrębności czy unikalności ich szkół. Owszem, mieli różne podejścia i pomysły, ale dużo ze sobą współpracowali – założeniem było, że sztuka Tōde jest jedna. Nazwy ich szkół często powstawały z powodów urzędowych, politycznych, marketingowych, a czasem nawet przypadkowych! Przykładowo Funakoshi Gichin nie wymyślił nazwy Shōtōkan. To jego uczniowie nazwali w ten sposób jego pierwsze dōjō, zawieszając szyld z napisem „shōtō-kan”, czyli „Szkoła Pana Shōtō” (Shōtō to był pseudonim literacki mistrza Funakoshiego). I tak się przyjęło!

Niestety do nauczania „nowego Tōde” zaczęli się też brać ludzie bez przygotowania i wieloletniego treningu, samozwańczy mistrzowie, których główną motywacją był zarobek i uznanie. Można by ich nazwać prekursorami tzw. „McDojo”...

Był początek XX wieku. Tōde zmieniało się w szybkim tempie, podobnie jak świat wokół. Współczesne problemy wymagały współczesnych rozwiązań. Nową rzeczywistość trzeba było uporządkować.

Czytaj ciąg dalszy »